Türkçe Cümle Bilgisi 1 Dersi 8. Ünite Sorularla Öğrenelim

Açıköğretim ders notları öğrenciler tarafından ders çalışma esnasında hazırlanmakta olup diğer ders çalışacak öğrenciler için paylaşılmaktadır. Sizlerde hazırladığınız ders notlarını paylaşmak istiyorsanız bizlere iletebilirsiniz.

Açıköğretim derslerinden Türkçe Cümle Bilgisi 1 Dersi 8. Ünite Sorularla Öğrenelim için hazırlanan  ders çalışma dokümanına (ders özeti / sorularla öğrenelim) aşağıdan erişebilirsiniz. AÖF Ders Notları ile sınavlara çok daha etkili bir şekilde çalışabilirsiniz. Sınavlarınızda başarılar dileriz.

Birleşik Fiiller Ve Kısaltma Grubu

1. Soru

Birleşik fiil nedir?

Cevap

Birleşik fiil, bir isim ile bir yardımcı fiilin veya iki ayrı fiil şeklinin yahut da isim soylu bir veya birden fazla kelime ile bir esas fiilin birleşerek tek kavramı karşıladığı fiil türüne denir (Aktan, 2016:43).


2. Soru

Hem yardımcı fiil hem de tek başına fiil olarak kullanılan kelimelerden ol- fiilinin isim unsuru ile oluşturulmuş birleşik fiil haline bir örnek veriniz.

Cevap

Ondan sonra birbirlerine düşman oldular.” cümlesinde ol- fiili düşman kelimesi ile birleşik fiili oluşturmaktadır. Burada cümlenin eylemi olmak değil düşman olmak biçimindedir.


3. Soru

Kabul etmek ve iyi olmak  birleşik fiillerini anlam bakımından karşılayan türemiş fiiller nelerdir?

Cevap

kabul etmek-kabullenmek
iyi olmak-iyileşmek


4. Soru

İsmin fiille kullanılmasında yaşanan ses olayları sonucu bitişik yazılması ve kalıplaşması durumuna iki örnek veriniz.

Cevap

af et- > affet-, his et- > hisset-, kayıp et- > kaybet-, seyir et- > seyret-; hapis ol- > hapsol-, kayıp ol- > kaybol-, zan olun- > zannolun-


5. Soru

Bir fiil unsuru ile yardımcı fiilden oluşan birleşik fiillerde “bil-, ver-, dur-, gel-, kal-, yaz-” yardımcı fiilleri ilk fiile hangi anlamları katmaktadır?

Cevap

bil-, ver-, dur-, gel-, kal-, yaz-” yardımcı fiilleri ilk fiile, yeterlik, tezlik, süreklilik, yaklaşma gibi çeşitli anlamlar katar: alabil-, içiver-, bakadur-, yapagel-, işleyedur-, şaşakal-, düşeyaz- vb.


6. Soru

Özel birleşik fiillerden olan yeterlik fiillerini örneklerle açıklayınız.

Cevap

Esas fiile olumlu durumda – (y)A zarf-fiili eki ve bil- yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur: gör-e bil-, yaz-a-bil-, ağla-y-a-bil- vb. gibi. Bu birleşik fiil kalıbının esas fiile kattığı anlam, o işi yapmaya, o kılışı gerçekleştirmeye yeterli olduğunu, gücü yettiğini ifade etmektir. Yeterlik fiilinin olumsuzu ise eski u- “muktedir olmak” yardımcı fiilinin erimesiyle, bu fiilin olumsuz şeklinin izi olarak -eme- ekinin getirilmesiyle yapılır: anla-y-ama-, bak-ama-, bağla-y-ama-, bil-eme- vb. -mA- olumsuzluk eki alan bir fiilin yeterliği, yine bil- yardımcı fiili getirilerek yapılır: gelme-y-ebil-, bakma-y-abil- vb. Burada, o şeyi yapmaya, o kılışı gerçekleştirmeye gücü yetmeme değil yapmama yeterliliğini ve yapmama imkân ve ihtimalini ortaya koyma ifade edilir: anlamayabil-, gitmeyebil-, görüşmeyebil- vb.


7. Soru

Özel birleşik fiillerden olan tezlik fiillerini örneklerle açıklayınız.

Cevap

Esas fiile -(y)I, -(y)U zarf-fiil eki ve ver- yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur: bakı-ver-, doldur-u ver-, oyna-y-ı-ver-, sev-i-ver- vb. Bu birleşik fiil kalıbının esas fiile kattığı anlam, o işin çabucak, ansızın, kolayca yapılmasına yöneliktir. Türkçede tezlik fiilinin yinelenmesiyle anlam pekiştirilir: geli geliver, atı atıver, bakı bakıver vb.


8. Soru

Anlatıl-a-gel-, sür-e-git-, git-e-dur-, düş-e-gör-, dur-a-kal-, şaş-a-kal-, al-ı-koy- örnek fiilleri, anlam bakımından ayrılan özel birleşik fiillerin hangi grubunda bulunmaktadır?

Cevap

Süreklilik Fiilleri. Esas fiile -(y)A, -(y)I/-(y) U ve (y)-Ip/-(y)Up zarf-fiil ekleri ile gel-, git-, gör-, dur-, kal-, koy- yardımcı fiillerinden birinin getirilmesiyle kurulur: anlatıl-a-gel-, sür-e-git-, git-e-dur-, düş-e-gör-, dur-a-kal-, şaş-a-kal-, al-ı-koy- vb. Bu birleşik fiil kalıbının esas fiile kattığı anlam, o işin veya kılışın kesintisiz olarak sürdüğü, belli bir zaman diliminde yapılmakta olduğu, bir zamandan beri yapılageldiği yönündedir: -Hayret içinde durakaldım. (Abasıyanık, 1998:12)


9. Soru

Özel birleşik fiillerden olan yaklaşma fiillerinde -yaz yardımcı fiili esas fiile hangi anlamı katmaktadır?

Cevap

Esas fiile –(y)A zarf-fiil eki ve yaz- yardımcı fiili getirilerek kurulur: öleyaz-, düşeyaz gibi. Esas fiildeki oluş veya kılışın “az kalsın, neredeyse” gerçekleşeceği anlamı katılmaktadır.


10. Soru

Birleşik fiiller, diğer kelime gruplarında hangi şekillerde kullanılmaktadır?

Cevap

• Birleşik fiil, diğer bir birleşik fiilin ögesi olabilir:
elden ayaktan / düşüver- (fiil unsuru: birleşik fiil)
ipe sapa / gelme- (isim unsuru: tekrar grubu)
• Birleşik fiil, isim-fiil grubunun fiil ögesi olabilir:
Her gün aynı yolu tepmek yordu.
• Birleşik fiil, sıfat-fiil grubunun ögesi olabilir:
Melûl olan aşiretim. (Dadaloğlu, 1993:90); Budur öz şekli hayâl ettiği mimârînin. (Yahya Kemal
Beyatlı’dan akt. Elçin, 1990:22)
-Birleşik fiil, zarf-fiil grubunun fiil ögesi olabilir:
Sesini çıkarmadan yola koyulabilseydi…


11. Soru

“Haber gelir gelmez önlem aldık.” cümlesindeki haber gelir gelmez birleşik fiili hangi görevde bulunmaktadır? 

Cevap

Haber gelir gelmez önlem aldık. (haber gelir gelmez –zarf tümleci)


12. Soru

İsnat, yükleme, yaklaşma, bulunma, uzaklaşma, vasıta grubu başlıkları altında incelediğimiz kısaltma gruplarının ortak özelliği nedir?

Cevap

İsnat, yükleme, yaklaşma, bulunma, uzaklaşma, vasıta grubu başlıkları altında incelediğimiz kısaltma gruplarının ortak özelliği, iki isim unsurundan meydana gelmeleri ve vurgunun ikinci unsur üzerinde bulunmasıdır (Karahan, 1993:39-40).


13. Soru

Yapıları bakımından kısaltma grupları hangi başlıklar altında toplanmaktadır?

Cevap

Yapıları bakımından kısaltma grupları sekiz başlık altında toplanır. Bunlar: İlgi Grubu, Yükleme Grubu, Yaklaşma (Yönelme) Grubu, Bulunma Grubu, Uzaklaşma Grubu, Eşitlik Grubu, Vasıta Grubu ve İsnat Grubudur.


14. Soru

Gözlerimden akan seller iniler (Dadaloğlu, 1993:109)” örnek cümlesindeki Gözlerimden akan seller, yapısı bakımından hangi kısaltma grubuna dahil edilmektedir?

Cevap

“Gözlerimden akan seller” cümlede özne olarak görev yapmakta ve uzaklaşma grubuna dahil edilmektedir.


15. Soru

Yapılarına göre kısaltma gruplarından eşitlik grubunu açıklayarak bir örnek veriniz.

Cevap

Eşitlik Grubu: Eşitlik eki almış bir isimle yalın hâlde bir başka isim unsurunun oluşturduğu kelime grubudur. Grubun unsurları, bir kelime grubundan da oluşabilir. Grup, sıfat-fiil ya da zarf-fiil grubundan yıpranma suretiyle kısalmıştır. Vurgu, sondaki öge üzerindedir.

Onu sürmeye bir hoşça can gerek (Dadaloğlu, 1993: 105)


16. Soru

Birbirleriyle dargın esnaf (Abasıyanık, 1998:11); Artar ünle firkatımız (Dadaloğlu, 1993:76); kedilerle sıkı ahbaplık, karanlıkla ışık, vb. örnekler yapılarına göre kısaltma gruplarından hangisine dahil edilmektedir? 

Cevap

Vasıta Grubu: Vasıta ekli bir isimle bir başka isim unsurunun oluşturduğu kelime grubudur. Grubun
unsurları, bir kelime grubundan da oluşabilir: birbirleriyle dargın esnaf (Abasıyanık, 1998:11); Artar ünle firkatımız (Dadaloğlu, 1993:76); kedilerle sıkı ahbaplık, karanlıkla ışık, vb. 


17. Soru

İsnat grubunun, kelime grupları ve cümlede isim, sıfat ve zarf görevinde olduğu örnekler veriniz.

Cevap

Yaşı geçkini yanına çağırdı.(isim)
Boynu uzun tor sunalar. (Dadaloğlu, 1993:90); (sıfat)
Başı bozuk yaşıyorlardı. (zarf)


18. Soru

Kısaltma gruplarının işlevleri nelerdir?

Cevap

•Kısaltma grupları başka bazı kelime grupları içerisinde yer alabilir.

Kısaltma grupları cümlede özne olarak kullanılabilir

Kısaltma grupları cümlede nesne olarak kullanılabilir

Kısaltma grupları cümlede zarf tümleci olarak kullanılabilir

Kısaltma grupları yüklem olarak kullanılabilir


19. Soru

Kısaltma gruplarının cümlede özne olarak kullanılmasına üç örnek veriniz.

Cevap

Ali Dayı’nın kız evlenmiş.
– İlgi grubu özne olarak görev yapar.
Dükkân açtım mârifetten
Dükkânıma gelici yok
Bir küpe yaptım kudretten
Kulağına takıcı yok. (Teslim Abdal’dan akt. Elçin, 1990:12)
– Yaklaşma grubu özne olarak görev yapmaktadır.


20. Soru

Kısaltma gruplarının cümlede yüklem olarak kullanılmasına üç örnek veriniz.

Cevap

Bir Acem bahçesi, bir seccâde,
Dolduran havzı âteşten bâde… (Ahmet Hâşim, 1985:239)
-Uzaklaşma grubu yüklem olarak görev yapar.
Dadal’ım ben, yoktur malım
Her sözlerim Hakk’a malûm (Dadaloğlu, 1993:84)
-Yaklaşma grubu yüklem olarak görev yapar.
Elde sensin, dilde sen, gönüldesin, baştasın, (Ârif Nihat Asya’dan akt. Elçin, 1990:15)
-Bulunma grubu yüklem olarak görev yapar.


1. Soru

Birleşik fiil nedir?

Cevap

Birleşik fiil, bir isim ile bir yardımcı fiilin veya iki ayrı fiil şeklinin yahut da isim soylu bir veya birden fazla kelime ile bir esas fiilin birleşerek tek kavramı karşıladığı fiil türüne denir (Aktan, 2016:43).

2. Soru

Hem yardımcı fiil hem de tek başına fiil olarak kullanılan kelimelerden ol- fiilinin isim unsuru ile oluşturulmuş birleşik fiil haline bir örnek veriniz.

Cevap

Ondan sonra birbirlerine düşman oldular.” cümlesinde ol- fiili düşman kelimesi ile birleşik fiili oluşturmaktadır. Burada cümlenin eylemi olmak değil düşman olmak biçimindedir.

3. Soru

Kabul etmek ve iyi olmak  birleşik fiillerini anlam bakımından karşılayan türemiş fiiller nelerdir?

Cevap

kabul etmek-kabullenmek
iyi olmak-iyileşmek

4. Soru

İsmin fiille kullanılmasında yaşanan ses olayları sonucu bitişik yazılması ve kalıplaşması durumuna iki örnek veriniz.

Cevap

af et- > affet-, his et- > hisset-, kayıp et- > kaybet-, seyir et- > seyret-; hapis ol- > hapsol-, kayıp ol- > kaybol-, zan olun- > zannolun-

5. Soru

Bir fiil unsuru ile yardımcı fiilden oluşan birleşik fiillerde “bil-, ver-, dur-, gel-, kal-, yaz-” yardımcı fiilleri ilk fiile hangi anlamları katmaktadır?

Cevap

bil-, ver-, dur-, gel-, kal-, yaz-” yardımcı fiilleri ilk fiile, yeterlik, tezlik, süreklilik, yaklaşma gibi çeşitli anlamlar katar: alabil-, içiver-, bakadur-, yapagel-, işleyedur-, şaşakal-, düşeyaz- vb.

6. Soru

Özel birleşik fiillerden olan yeterlik fiillerini örneklerle açıklayınız.

Cevap

Esas fiile olumlu durumda – (y)A zarf-fiili eki ve bil- yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur: gör-e bil-, yaz-a-bil-, ağla-y-a-bil- vb. gibi. Bu birleşik fiil kalıbının esas fiile kattığı anlam, o işi yapmaya, o kılışı gerçekleştirmeye yeterli olduğunu, gücü yettiğini ifade etmektir. Yeterlik fiilinin olumsuzu ise eski u- “muktedir olmak” yardımcı fiilinin erimesiyle, bu fiilin olumsuz şeklinin izi olarak -eme- ekinin getirilmesiyle yapılır: anla-y-ama-, bak-ama-, bağla-y-ama-, bil-eme- vb. -mA- olumsuzluk eki alan bir fiilin yeterliği, yine bil- yardımcı fiili getirilerek yapılır: gelme-y-ebil-, bakma-y-abil- vb. Burada, o şeyi yapmaya, o kılışı gerçekleştirmeye gücü yetmeme değil yapmama yeterliliğini ve yapmama imkân ve ihtimalini ortaya koyma ifade edilir: anlamayabil-, gitmeyebil-, görüşmeyebil- vb.

7. Soru

Özel birleşik fiillerden olan tezlik fiillerini örneklerle açıklayınız.

Cevap

Esas fiile -(y)I, -(y)U zarf-fiil eki ve ver- yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur: bakı-ver-, doldur-u ver-, oyna-y-ı-ver-, sev-i-ver- vb. Bu birleşik fiil kalıbının esas fiile kattığı anlam, o işin çabucak, ansızın, kolayca yapılmasına yöneliktir. Türkçede tezlik fiilinin yinelenmesiyle anlam pekiştirilir: geli geliver, atı atıver, bakı bakıver vb.

8. Soru

Anlatıl-a-gel-, sür-e-git-, git-e-dur-, düş-e-gör-, dur-a-kal-, şaş-a-kal-, al-ı-koy- örnek fiilleri, anlam bakımından ayrılan özel birleşik fiillerin hangi grubunda bulunmaktadır?

Cevap

Süreklilik Fiilleri. Esas fiile -(y)A, -(y)I/-(y) U ve (y)-Ip/-(y)Up zarf-fiil ekleri ile gel-, git-, gör-, dur-, kal-, koy- yardımcı fiillerinden birinin getirilmesiyle kurulur: anlatıl-a-gel-, sür-e-git-, git-e-dur-, düş-e-gör-, dur-a-kal-, şaş-a-kal-, al-ı-koy- vb. Bu birleşik fiil kalıbının esas fiile kattığı anlam, o işin veya kılışın kesintisiz olarak sürdüğü, belli bir zaman diliminde yapılmakta olduğu, bir zamandan beri yapılageldiği yönündedir: -Hayret içinde durakaldım. (Abasıyanık, 1998:12)

9. Soru

Özel birleşik fiillerden olan yaklaşma fiillerinde -yaz yardımcı fiili esas fiile hangi anlamı katmaktadır?

Cevap

Esas fiile –(y)A zarf-fiil eki ve yaz- yardımcı fiili getirilerek kurulur: öleyaz-, düşeyaz gibi. Esas fiildeki oluş veya kılışın “az kalsın, neredeyse” gerçekleşeceği anlamı katılmaktadır.

10. Soru

Birleşik fiiller, diğer kelime gruplarında hangi şekillerde kullanılmaktadır?

Cevap

• Birleşik fiil, diğer bir birleşik fiilin ögesi olabilir:
elden ayaktan / düşüver- (fiil unsuru: birleşik fiil)
ipe sapa / gelme- (isim unsuru: tekrar grubu)
• Birleşik fiil, isim-fiil grubunun fiil ögesi olabilir:
Her gün aynı yolu tepmek yordu.
• Birleşik fiil, sıfat-fiil grubunun ögesi olabilir:
Melûl olan aşiretim. (Dadaloğlu, 1993:90); Budur öz şekli hayâl ettiği mimârînin. (Yahya Kemal
Beyatlı’dan akt. Elçin, 1990:22)
-Birleşik fiil, zarf-fiil grubunun fiil ögesi olabilir:
Sesini çıkarmadan yola koyulabilseydi…

11. Soru

“Haber gelir gelmez önlem aldık.” cümlesindeki haber gelir gelmez birleşik fiili hangi görevde bulunmaktadır? 

Cevap

Haber gelir gelmez önlem aldık. (haber gelir gelmez –zarf tümleci)

12. Soru

İsnat, yükleme, yaklaşma, bulunma, uzaklaşma, vasıta grubu başlıkları altında incelediğimiz kısaltma gruplarının ortak özelliği nedir?

Cevap

İsnat, yükleme, yaklaşma, bulunma, uzaklaşma, vasıta grubu başlıkları altında incelediğimiz kısaltma gruplarının ortak özelliği, iki isim unsurundan meydana gelmeleri ve vurgunun ikinci unsur üzerinde bulunmasıdır (Karahan, 1993:39-40).

13. Soru

Yapıları bakımından kısaltma grupları hangi başlıklar altında toplanmaktadır?

Cevap

Yapıları bakımından kısaltma grupları sekiz başlık altında toplanır. Bunlar: İlgi Grubu, Yükleme Grubu, Yaklaşma (Yönelme) Grubu, Bulunma Grubu, Uzaklaşma Grubu, Eşitlik Grubu, Vasıta Grubu ve İsnat Grubudur.

14. Soru

Gözlerimden akan seller iniler (Dadaloğlu, 1993:109)” örnek cümlesindeki Gözlerimden akan seller, yapısı bakımından hangi kısaltma grubuna dahil edilmektedir?

Cevap

“Gözlerimden akan seller” cümlede özne olarak görev yapmakta ve uzaklaşma grubuna dahil edilmektedir.

15. Soru

Yapılarına göre kısaltma gruplarından eşitlik grubunu açıklayarak bir örnek veriniz.

Cevap

Eşitlik Grubu: Eşitlik eki almış bir isimle yalın hâlde bir başka isim unsurunun oluşturduğu kelime grubudur. Grubun unsurları, bir kelime grubundan da oluşabilir. Grup, sıfat-fiil ya da zarf-fiil grubundan yıpranma suretiyle kısalmıştır. Vurgu, sondaki öge üzerindedir.

Onu sürmeye bir hoşça can gerek (Dadaloğlu, 1993: 105)

16. Soru

Birbirleriyle dargın esnaf (Abasıyanık, 1998:11); Artar ünle firkatımız (Dadaloğlu, 1993:76); kedilerle sıkı ahbaplık, karanlıkla ışık, vb. örnekler yapılarına göre kısaltma gruplarından hangisine dahil edilmektedir? 

Cevap

Vasıta Grubu: Vasıta ekli bir isimle bir başka isim unsurunun oluşturduğu kelime grubudur. Grubun
unsurları, bir kelime grubundan da oluşabilir: birbirleriyle dargın esnaf (Abasıyanık, 1998:11); Artar ünle firkatımız (Dadaloğlu, 1993:76); kedilerle sıkı ahbaplık, karanlıkla ışık, vb. 

17. Soru

İsnat grubunun, kelime grupları ve cümlede isim, sıfat ve zarf görevinde olduğu örnekler veriniz.

Cevap

Yaşı geçkini yanına çağırdı.(isim)
Boynu uzun tor sunalar. (Dadaloğlu, 1993:90); (sıfat)
Başı bozuk yaşıyorlardı. (zarf)

18. Soru

Kısaltma gruplarının işlevleri nelerdir?

Cevap

•Kısaltma grupları başka bazı kelime grupları içerisinde yer alabilir.

Kısaltma grupları cümlede özne olarak kullanılabilir

Kısaltma grupları cümlede nesne olarak kullanılabilir

Kısaltma grupları cümlede zarf tümleci olarak kullanılabilir

Kısaltma grupları yüklem olarak kullanılabilir

19. Soru

Kısaltma gruplarının cümlede özne olarak kullanılmasına üç örnek veriniz.

Cevap

Ali Dayı’nın kız evlenmiş.
– İlgi grubu özne olarak görev yapar.
Dükkân açtım mârifetten
Dükkânıma gelici yok
Bir küpe yaptım kudretten
Kulağına takıcı yok. (Teslim Abdal’dan akt. Elçin, 1990:12)
– Yaklaşma grubu özne olarak görev yapmaktadır.

20. Soru

Kısaltma gruplarının cümlede yüklem olarak kullanılmasına üç örnek veriniz.

Cevap

Bir Acem bahçesi, bir seccâde,
Dolduran havzı âteşten bâde… (Ahmet Hâşim, 1985:239)
-Uzaklaşma grubu yüklem olarak görev yapar.
Dadal’ım ben, yoktur malım
Her sözlerim Hakk’a malûm (Dadaloğlu, 1993:84)
-Yaklaşma grubu yüklem olarak görev yapar.
Elde sensin, dilde sen, gönüldesin, baştasın, (Ârif Nihat Asya’dan akt. Elçin, 1990:15)
-Bulunma grubu yüklem olarak görev yapar.

0
mutlu
Mutlu
0
_zg_n
Üzgün
0
sinirli
Sinirli
0
_a_rm_
Şaşırmış
0
vir_sl_
Virüslü

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Giriş Yap

Giriş Yap

AÖF Ders Notları ve Açıköğretim Sistemi ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!