Türk Edebiyatının Mitolojik Kaynakları Dersi 6. Ünite Sorularla Öğrenelim

09.08.2022
13
A+
A-

Eski Türk Edebiyatında Mitolojik Ve Efsanevi Kişiler

Açıköğretim ders notları öğrenciler tarafından ders çalışma esnasında hazırlanmakta olup diğer ders çalışacak öğrenciler için paylaşılmaktadır. Sizlerde hazırladığınız ders notlarını paylaşmak istiyorsanız bizlere iletebilirsiniz.

Açıköğretim derslerinden Türk Edebiyatının Mitolojik Kaynakları Dersi 6. Ünite Sorularla Öğrenelim için hazırlanan  ders çalışma dokümanına (ders özeti / sorularla öğrenelim) aşağıdan erişebilirsiniz. AÖF Ders Notları ile sınavlara çok daha etkili bir şekilde çalışabilirsiniz. Sınavlarınızda başarılar dileriz.

Eski Türk Edebiyatında Mitolojik Ve Efsanevi Kişiler

1. Soru

Tanpınar’a göre Divan şiiri mitolojisini nereden alır?

Cevap

Tanpınar’a göre Divan şiiri mitolojisini doğrudan doğruya Şehnâme’den, Büyük Masallardan ve Arap kültüründen almıştı.


2. Soru

Araştırmacıların ortak kanaatine göre Divan şiirinin mitolojik karakteri çoğunlukla nereden gelmektedir?

Cevap

İran mitolojisinden gelmektedir.


3. Soru

Divan şairleri, İran şahının yanında kendi padişahlarını nasıl görürler?

Cevap

Divan şâirleri ne zaman İran mitolojik karakterlerini şiirlerinde bir benzetme unsuru olarak kullanmışlarsa, kendi padişahlarını İran şahlarından daima üstün konumda tutmuşlar, İran şahlarını ise aşağılamışlardır.


4. Soru

Şehnâme’de hangi iki millet arasındaki rekabet her satırda hissedilir?

Cevap

İran ve Turan


5. Soru

Divan şâirlerini derinden etkileyen Şehnâme’nin, İran mitolojisindeki yeri nedir?

Cevap

Şehnâme, İran mitolojisini toplayan en önemli kaynaklardan biri olmuştur.


6. Soru

Sevinme mansıb-ı âlîde zîrâ basdugın yirler Türâb-ı kasr-ı Kayserdür harâb-ı dâr-ı Dârâdur dizeleri kime aittir?

Cevap

Yahyâ Bey


7. Soru

Çah-ı Bijen nedir?

Cevap

Bijen, bir kahramanlık sembolüdür ve daha ziyade Efrasiyab tarafından içine atıldığı kuyuyla birlikte anılır. Bu durumda, sevgilinin çene çukuru (zenehdân) Çah-ı Bijen olarak anılır.


8. Soru

Bâkî, övdüğü kişiden bahsederken, Cemşid’in meclisinden nasıl bahseder?

Cevap

Bâkî, övdüğü kişiden bahsederken, onun meclisinin mükemmelliğinden bahsediyor ve bu muhteşem meclisi, böylesi meclisleri ilk kez düzenleyen Cemşid’in rüyasında bile görmediğini söylüyor.


9. Soru

Fuzûlî, Kanunî’yi övdüğü bir kasidesinde hangi İran hükümdarlarından bahseder?

Cevap

Fuzûlî, Kanunî’yi övdüğü bir kasidesinde Cemşid, Dârâ, İskender, Hüsrev, Keyhüsrev gibi büyük İran hükümdârlarının bütün özelliklerinin Kanûnî’de de olduğunu söylemektedir.


10. Soru

Dârâ kimdir?

Cevap

Rivâyetlere göre Dârâ, İskender’le yapmış olduğu bir savaşta İskender tarafından öldürülmüştür, bir başka rivâyete göre ise savaştan kaçarken öldürülmüştür. Dârâ, Klâsik edebiyatımızda adı en çok geçen İran hükümdârlarından birisidir.


11. Soru

Efrâsiyâb kimdir?

Cevap

Kaşgarlı Mahmud’a göre Efrâsiyâb Türklerin büyük hakanıdır. Asıl adı Tonga Alp Er’dir (Alp Er Tunga). Bebür (kaplan cinsi bir hayvan) gibi kuvvetli, yiğit bir adam demektir. Efrâsiyâb da kahramanlık, hükümdârlık ve saltanat sembolü şahsiyetlerden birisidir.


12. Soru

Türkler’in İran’ın batısına geçmeleri Türk şairini nasıl etkilemiştir?

Cevap

Türk şâiri Türk hükümdarını destekler ve artık cihan hükümdarlığının kendilerine geçtiği söyler ve kendi padişahını İran şahlarını küçümseyerek yüceltmiş olur.


13. Soru

İskender’le Hızır’ın hikayesi nasıldır?

Cevap

Meşhur hikâyeye göre İskender’le Hızır âb-ı hayat’ı aramak üzere zulumat ülkesine girerler. Uzun ve meşakkatli bir yolculuğun sonunda Hızır, âb-ı hayatı bularak kayıplara karışır. İskender, âb-ı hayât’ı kaybettiğini anlayınca derin üzüntülere düşer ve bu üzüntünün akabinde de ölür.


14. Soru

Keykavus’tan sonra İran tahtına geçen, Şehname’nin olağanüstü hükümdar-kahramanlarından birisi kimdir?

Cevap

Keyhüsrev


15. Soru

Hangi milletlerin mitolojilerinin de Divan şiirinin derin içyapısında izleri vardır?

Cevap

İran ve Arap kültürü olduğu kadar, Hint, Çin, Ortadoğu’nun başka milletleri, Yunan ve Anadolu’da daha önce yaşamış diğer milletlerin mitolojilerinin de Divan şiirinin derin içyapısında izleri vardır.


16. Soru

Cemşid’i öldürerek saltanat tahtına oturan efsanevî İran hükümdârı kimdir?

Cevap

Dahhâk


17. Soru

Efsanevî İran şahı Keykavus’u esir olduğu devlerin elinden kurtaran ve bu macerasında Heft-han adı verilen yedi aşılmaz engeli aşarak, Mazenderan seferiyle devleri mağlup eden kimdir?

Cevap

Rüstem


18. Soru

Cem kelimesi; Hüdhüd, Âsaf, mûr kelimeleriyle beraber kullanıldığında kim kastedilmiş olurdu?

Cevap

Süleymân Peygamber


19. Soru

İçki içilen meclisler nasıl anılırdı?

Cevap

İçki içilen meclisler bezm-i Cem veya meclis-i Cem olarak anılırdı.


20. Soru

Şehname’ye göre Dahhak’ın yılanlı efsanesi nasıl anlatılır?

Cevap

Birgün şeytan Dahhak’a yaklaşır ve omuzlarını öper, bunun üzerine Dahhak’ın omuzlarında iki yılan çıkar, ne yapsalar bu yılanları öldüremezler. Şeytan bu sefer aşçı kılığında Dahhak’ın yanına gelerek, bu yılanları hergün iki insan beyni yedirmek suretiyle sakinleştirebileceğini, aksi takdirde yılanların ona azap edeceğini söyler. Bunun üzerine yılanları teskin için her gün iki insan boğazlanır ve beyinleri yılanlara yedirilir.


21. Soru

Mitoloji, şairin hangi kategorilerde başvurduğu bir alandır?

Cevap

Mitoloji daima insan, hayvan, eşya, varlık, zaman ve mekân kategorilerinde şâirin en önemli başvuru alanlarından biri olmuştur


22. Soru

Araştırmacıların ortak kanaatine göre Divan şiirinin mitolojik karakteri çoğunlukla İran mitolojisinden gelmektedir. Buna göre Divan şâirlerini derinden etkileyen mesnevinin adı nedir?

Cevap

Divan şâirlerini derinden etkileyen Şehnâme, İran mitolojisini toplayan en önemli kaynaklardan biri olmuştur. Bu eser vasıtasıyla Divan şiirinde de İran mitolojik kahramanlarına pek çok göndermeler yapılmıştı.


23. Soru

Câm-ı cihan-nümâ Şahname’de kime aittir?

Cevap

Bu sihirli obje Şehnâme’de Keyhüsrev’e ait olarak anlatılır.


24. Soru

Câm-ı cihan-nümâ klasik şiirimizde kime ait gösterilir?

Cevap

Câm-ı cihan-nümâ klasik şiirimizde her zaman Cem’e ait olarak gösterilir,


25. Soru

Divan şiirinde şairler, övdükleri kişileri kimle karşılaştırır?

Cevap

İran hükümdârlarıyla kıyaslayarak yüceltirlerdi.


26. Soru

Memdûh ne demektir, Divan edebiyatında nasıl kullanılmıştır?

Cevap

Şâirlerin şiirlerinde övdüğü kişiye memdûh adı verilir. “Övülen kişi” anlamına gelmektedir.


27. Soru

Ser-ver-i Cemşid-şân Dârâ-yı İskender-nişân Husrev-i sâhib-kırân Keyhüsrev-i nusret-karîn Bu kasidenin yazarı kimdir?

Cevap

Fuzulî


28. Soru

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda neyin sembolüdür ve nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda, bir ululuk, azâmet ve şa’şaa sembolüdür. Genellikle, memdûh övülürken onun üstünlüğünü ifade için kullanılmışsa da, bazen de dünya hayatının geçiciliğini ve şâirlerin istiğna hallerini ifade etmek için zikredildiği olmuştur. 


29. Soru

Divan edebiyatında, İran hükümdârları meşhur oldukları nitelikleri ve eşyâlarıyla anılırken, âşık kendisini nasıl niteler?

Cevap

İran hükümdârları meşhur oldukları nitelikleri ve eşyâlarıyla anılırken, âşık kendisini o muhteşem hazine veya kıymetli emtianın tam zıddı olan basit bir şeye sahip olarak nitelerdi.


30. Soru

insana seslenerek, yüce makam ve mevkilerdeyim diye sevinilmemesini zira bastığımız yerlerin bir zamanlar Kayser’lerin sarayları, Dârâ’dan arda kalmış harap yerler olduğunu söyleyen şair kimdir?

Cevap

Yahyâ Bey


31. Soru

Câm-ı cihan-nümâ nedir?

Cevap

Cemşid’e ait olduğu söylenen, fakat Şehnâme’de Keyhüsrev’in sahip olduğu, yedi değişik madenden yapılmış sihirli kadeh. Bunun içine bakıldığında dünyada istenilen her yer görülebilirmiş.


32. Soru

Seg-ı kûyun sifâli bana yegdür fiarâb-ı kevser ile câm-ı Cemden dizesinde Mesihi neden bahsetmektedir?

Cevap

Mesîhî, sevgilinin köpeklerinin yal içtikleri tasları (kapları) Cem’in kadehine değişmeyeceklerini söylemekte ve bu kapları, Cem’in kadehinden de Tac’ından da üstün tutmaktadırlar.


33. Soru

Aşk meydanında sevgilisinden zulümler gören âşıkın hâlini ifadede sevgili zaman zaman kim olarak tasavvur edilmiştir?

Cevap

Dahhâk olarak tasavvur edilmiştir.


34. Soru

Unutdur nâmını Keyhüsrev’in Efrâsiyâb’ın hem İki kemter kulun zapt eyledi İran u Turan’ı beyiti neyi anlatır?

Cevap

Âlî, bu beyitte, padişâhı överken, onun yaptığı kahramanlıkların Keyhüsrev ve Efrâsiyab’ın kahramanlıklarını unutturduğunu ifade etmektedir.


35. Soru

Saltanat bâr-gehin kurdı yine fasl-ı bahâr Taht-ı Cemşîd çemen tâc-ı Sikender lâle Bâkî bir beytinde nasıl benzetmeler kullanır?

Cevap

Bâkî bir beytinde, İlkbahar’ın debdebe ve şa’şaasını saltanat tahtı şeklinde tasavvur ederek, bu taht ve saltanat meydanında çemeni, taht-ı Cemşîd’e; lâleyi ise tâc-ı İskender’e benzetmektedir.


36. Soru

Dârâ ‘nın, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilmesinin nedeni nedir?

Cevap

Büyük bir saltanat ve şa’şaaya malik olması, İskender’le olan Efsânevî savaşları, taç ve tahtıyla dillere destan olmuş bir hükümdâr olması, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilmesine sebep olmuştur.


37. Soru

Aşık Çelebi, aşağıdaki dizede Dârâ ile ilgili neden bahsetmektedir? Sana ol asker-i mansurı verdi Hak Teâlâ kim Müyesser olmamışdur ne Feridun’a ne Dârâ’ya

Cevap

Şâir, övdüğü kişinin ordusundan bahsederken, bu mükemmel orduyu Tanrı’nın ne Feridun’a ne de Dârâ’ya vermediğini söylemektedir.


38. Soru

Hayâlî, Kem habâbın bâdenin vermez Feridun tâcına Gûşe-i kûy-ı harâbât içre bir efgâr mest beyitinde neden bahsetmektedir?

Cevap

Hayâlî, bir beytinde, Feridun’un tacını küçümseyerek kendisini istiğna makamına çekmekte ve rintliği ön plana çıkararak, o debdebelere ihtiyacı olmadığını söylemektedir.


39. Soru

Feridun kimdir?

Cevap

Feridun bütün Şehnâme boyunca en çok ismi geçen pâdişâhlardan birisi ve hatta en önemlisidir denilebilir. Dünyayı üç oğluna paylaştırmıştır. Feridun, pek çok efsanevî motifin iç içe geçtiği epizotlarla örülü mitolojik bir şahsiyettir. Feridun Avesta’da, Thraetaonas (Fırdusis), Thaetaone (Fretun) adlarıyla, ele geçirmezi ele geçirmeye çalışan üç başlı ejderhâ Dahhak’ı öldüren kahraman olarak geçer.


40. Soru

Divan edebiyatında Hüsrev karşımıza nasıl çıkar?

Cevap

Hüsrev, şirin’e olan aşkı yüzünden dillere destan olmuş, tarihî kişiliği ortadan kalkarak tamamen efsânevî bir karaktere bürünmüştür.


41. Soru

Mitolojik şahsiyetlerden biri olan Kahraman, Divan şiirinde neyin sembolüdür?

Cevap

Kahramanlık ve yiğitlik sembolüdür.


42. Soru

Keyhüsrev dedikleri kimdir?

Cevap

Bazılarına göre Keyhüsrev dedikleri İskender’dir, bazıları Süleyman’dır ve bazıları da Mûsâ Peygamber derken kimilerine göre ise Afrâsiyâb’tır. Keyhüsrev, Divan şâirleri tarafından bir kıyas malzemesi olarak kullanılan iktidar, saltanat, kudret ve ihtişam sembolü şahsiyetlerden biridir.


43. Soru

Husrev-i Cem-azâmet dâver-i Hâkân-satvet Belki en kem kulı Cem abd-i hakîri Hâkân dizesi kime aittir?

Cevap

Bâkî.


44. Soru

Divan şiirinde Hızır’dan nasıl bahsedilir?

Cevap

Hızır, şahıs, kavram ve sembolik bir unsur olarak Divan şiirinde çok değişik benzetmeye konu olmuştur. Hz. Musa ile olan yolculuğu, bu yolculuk akabinde ayrılışları, İskender’le olan âb-ı hayatı arama maceraları, âb-ı hayâtı İskender’in içememesi fakat Hızır’ın içmesi, Hızır kelimesinin yeşil anlamına gelmesi, kıyamete kadar yaşayacak olması, denizde darda kalanlara yardım ettiği inancı vesileleriyle pek çok değişik suretle Divan şiirinde söz konusu edilmiştir.


45. Soru

Siyavuş kimdir?

Cevap

Siyavuş, tıpkı İsfendiyar gibi İran mitolojik tarihinin bahtsız kahramanlarından biridir. Üvey annesi Siyavuş’a aşık olmuş, bunu öğrenen Siyavuş Afrasiyab’ın ülkesine kaçmış ve orada feci şekilde öldürülmüştü.


46. Soru

Eski kültürümüzün hemen hemen bütün alanlarına girmiş, tarihî-efsânevî bir şahsiyet olan İskender hangi üç farklı kimlik ile tanımlanmıştır?

Cevap

İskender; İslâm tarihindeki -Kur’an’da da kıssası anlatılan, peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf­lar olan- Zü’l-Karneyn, Yunan (Makedon) tarihinde ismi zikredilen Büyük İskender (Alexander The Great) ve bunların karıştırılmasıyla meydana gelmiş olan âb-ı hayatı arayan İskender olmak üzere üç farklı kimlikle karşımıza çıkmaktadır.


47. Soru

Hızır Divan şiirinde nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Hızır, şahıs, kavram ve sembolik bir unsur olarak Divan şiirinde çok değişik benzetmeye konu olmuştur. Hz. Musa ile olan yolculuğu, bu yolculuk akabinde ayrılışları, İskender’le olan âb-ı hayatı arama maceraları, âb-ı hayâtı İskender’in içememesi fakat Hızır’ın içmesi, Hızır kelimesinin yeşil anlamına gelmesi, kıyamete kadar yaşayacak olması, denizde darda kalanlara yardım ettiği inancı vesileleriyle pek çok değişik suretle Divan şiirinde söz konusu edilmiştir. Hızır ile birlikte
anıldığında âb-ı hayâta göndermede bulunulur. Hızır kelimesi en çok sevgilinin, dudakları, ağzı, hat (ayva tüyleri) için kullanılan bir benzetme unsuru olurdu.


48. Soru

Divan şairlerinin vurguladıkları temalar nelerdir?

Cevap

Divan şairleri dünyanın geçiciliği, hayatın nihâyeti, servet ve şöhretin hiçliği bahislerinde bu büyük hükümdârları anarlar ve dünyanın bunlara bile kalmadığını, onların da nihayet ölüp gittiğini, böylesine büyük varlık ve servetlere sahip olanların topraklara karıştığını, böylesi bir dünyanın hiçbir şeyine aldanmamak gerektiğini vurgulamaya çalışırlardı.


49. Soru

Divan şâirleri kendilerini kimle karşılaştırır?

Cevap

Şâirler kendilerini bu mitolojik şahıslarla kıyaslarlar.


50. Soru

Daha küçüklüğünde kimsenin başedemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişi kimdir?

Cevap

Rüstem, yine kendisi gibi adı ve kahramanlıkları efsanelere karışmış ünlü Şehname kahramanı Zal’in oğludur. Daha küçüklüğünde kimsenin baş edemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişidir. Şehname için bir nevi Rüstem’in maceraları dense yeridir.


51. Soru

İran’ın bu efsanevi hükümdârları nâdir de olsa bazı şairler tarafından, savaş meydanının yenilmez cengaverleri olarak değil de, nasıl anlatılmışlardır?

Cevap

Değişik bir kıyasla aşk meydanında büyük savaşlar veren, yılmadan mücadele ederek her tehlike ve mihneti göze alan âşıkın bir simgesi olarak kullanılmıştır.


52. Soru

Efsanevî kuş Simurg’un büyük bir ihtimam ve dikkatle büyüttüğü mitolojik kişi kimdir? Nasıl tasvir edilmiştir?

Cevap

Doğduğunda saçları bembeyazdır. Bu durumdan korkan babası onun bir dağın başına atarak geri döner. Efsanevî kuş Simurg, Zâl’i büyük bir ihtimam ve dikkatle büyütür.
Saç, kirpik ve kaşları bembeyaz olarak doğduğundan, yaşlı bir insan olarak tasavvur edilen Zal, Divan şiirinde pek çok mazmun ve telmihin konusu olmuştur. Şâirlerimiz dehri, çarhı, feleği ak saçlı kadın tahayyül ederek birçok mazmunlar yapmışlardır. Çünkü Zal’in bir mânâsı da kocakarı demektir: Fuzûlî bir beytinde Feleği Zal’e benzeterek, onu kahbe bir kadın olarak tasavvur etmektedir.


53. Soru

Mümkin olursa zenahdânı çehinden geç gönül Niçe Rüstem’ler düşüpdür işbu çâh-ı Bîjen’e dizesinde Cem Sultan, çâh-ı Bîjen’i nasıl kullanmaktadır?

Cevap

Cem Sultan, aşağıdaki beyitte Bîjen’i kuyu motifiyle beraber kullanmakta ve sevgilinin çene çukuru için çâh-ı Bîjen benzetmesini yapmaktadır.


54. Soru

Şarab’ın mucidinin Cemşid olduğunu anlatan efsane nasıl gelişir?

Cevap

Sarayda sürekli baş ağrısından şikayet eden, – başka rivayette de Cem’in kendisine kızarak öldürmek için üzüm sularının biriktirildiği depoya atılmış- bir cariye varmış. Cariye bu zehirli suyu içerek ölmeye karar vermiş ve içmiş. Tabi içer içmez de uykuya dalmış. Uyandığında ne başı ağrıyormuş ne de üzerinde bir ağırlık görmüş. Aksine şen, mutlu ve huzurluymuş. Durumu Cem’e iletmişler ve böylece şarap bulunmuş. şarabın mucidinin Cem olduğunun söylenmesine rağmen Şehname’de böyle bir anlatı yoktur.


56. Soru

Dahhâk, tahttan nasıl indirilmiştir?

Cevap

Dahhâk, Gâve adlı bir demircinin başını çektiği bir isyanda tahtan indirilmiştir.


57. Soru

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda neyin sembolüdür?

Cevap

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda, bir ululuk, azâmet ve şa’şaa sembolüdür.


58. Soru

Rüstem kimdir?

Cevap

Rüstem, yine kendisi gibi adı ve kahramanlıkları efsanelere karışmış ünlü Şehname kahramanı Zal’in oğludur. Daha küçüklüğünde kimsenin baş edemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişidir.


59. Soru

Cemşid’i öldürerek saltanat tahtına oturan efsanevî İran hükümdârı  Dahhâk, Klâsik edebiyatımızda nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Klâsik edebiyatımızda Dahhâk, büyük bir hükümdâr olması, zalimliği, Feridun tarafından yok edilmesi ve özellikle de omuzlarındaki iki yılan sebebiyle zikredilmiş ve onun kıssasına atıf­ta bulunulan değişik beyitler ortaya konulmuştur. Aşk meydanında sevgilisinden zulümler gören âşıkın hâlini ifadede sevgili zaman zaman Dahhâk olarak tasavvur edilmiştir. Sevgilinin omuzlara dökülen saçları, Dahhak’ın iki omuzundaki yılanlara benzetilmiş, bazen de rakibe Dahhak denilmiştir


60. Soru

Büyük bir saltanat ve şa’şaaya malik olması, İskender’le olan Efsânevî savaşları, taç ve tahtıyla dillere destan olmuş bir hükümdâr olması, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilen kimdir?

Cevap

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda adı en çok geçen İran hükümdârlarından birisidir. Büyük bir saltanat ve şa’şaaya malik olması, İskender’le olan Efsânevî savaşları, taç ve tahtıyla dillere destan olmuş bir hükümdâr olması, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilmesine sebep olmuştur.


61. Soru

Şehnâme boyunca en çok ismi geçen pâdişâhlardan birisi olup “Ele geçirmezi ele geçirmeye çalışan” üç başlı ejderhâ Dahhak’ı öldüren kahraman kimdir?

Cevap

Feridun bütün Şehnâme boyunca en çok ismi geçen pâdişâhlardan birisi ve hatta en önemlisidir denilebilir. Dünyayı üç oğluna paylaştırmıştır. Feridun, pek çok efsanevî motifin iç içe geçtiği epizotlarla örülü mitolojik bir şahsiyettir. Feridun Avesta’da, Thraetaonas (Fırdusis), Thaetaone (Fretun) adlarıyla, “ele geçirmezi ele geçirmeye çalışan” üç başlı ejderhâ Dahhak’ı öldüren kahraman olarak geçer.


62. Soru

Nemrud, Divan şiirinde neyin sembolü olarak kullanılmıştır?

Cevap

Nemrud, Divan şiirinde daha çok, zulm ve cevr u cefâ vermenin bir sembolü olarak kullanılmıştır.


63. Soru

Nûşirevân kimdir?

Cevap

M.S. 531 ila 579 yılları arasında hükümdârlık yapan, İran’ın Sâsânî sülalesinden, adaletiyle ün salmış bir hükümdârdır.


64. Soru

Divan şiirinde en çok kullanılan şahıslardan biri olan İskender nasıl ele alınmıştır?

Cevap

İskender, Divan şiirinde en çok kullanılan şahıslardandır. Büyük bir cihangir, yenilmez bir kahraman, dünyayı dolaşan bir hükümdâr olması, Hızır’la beraber âb-ı hayâtı araması ve fakat bulamadan geri dönmesi, deniz üzerine çok büyük bir ayna yaptırması, Yecüc Mecüc kavminin zulümlerini  engellemek için bir set inşa etmesi, Dârâ ile yıllarca süren savaşları vs. özellikleriyle şâirlerin adından bahsettikleri en önemli şahıslardan biri olmuştur.


65. Soru

Bijen kimdir?

Cevap

Şehnâme’de mâcerâları anlatılan büyük kahramanlardan Giv’in oğlu, Rüstem’in torunudur. Bijen, bir kahramanlık sembolüdür ve daha ziyade Efrasiyab tarafından içine atıldığı kuyuyla birlikte anılır.


66. Soru

Cemşid’in başına muazzam bir tac takarak büyük bir tahta oturduğu güne ne denir?

Cevap

O günü Nevruz adıyla bayram günü ilan ediyorlar.


67. Soru

(İbn-i Kemâl) aşağıdaki dizelerde hangi benzetmeleri yapar? Gîsûsı mâr-ı Dahhâk dudagı câm-ı Cemşîd Zülfi içinde haddi şeb perdesinde hurşîd

Cevap

Sevgilinin saçlarının Dahhak’ın yılanlarına, sevgilinin dudağının Cem’in kadehine, yüzünün ise güneşe benzediğini söylemektedir.


68. Soru

Üç farklı İskender kimliği nelerdir?

Cevap

İslâm tarihindeki -Kur’an’da da kıssası anlatılan, peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaşar olan- Zü’lKarneyn, Yunan (Makedon) tarihinde ismi zikredilen Büyük İskender (Alexander The Great) ve bunların karıştırılmasıyla meydana gelmiş olan âb-ı hayatı arayan İskender olmak üzere üç farklı kimlikle karşımıza çıkmaktadır.


69. Soru

Divan edebiyatında adı en çok geçen İran hükümdâr ve kahramanlarının genel kullanım tarzlarına göre nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Toplam altı madde altında toplanan bu tasnif­te;

a. İnsanlık tarihine ün salmış büyük birer cihangir olan bu pâdişahlar, meşhur oldukları sıfatlarıyla anılırlardı.

b. Divan şiirinde bu şahıslar genellikle karşılaştırmalar yapmak amacıyla zikredilmişlerdir.

c. Divan şairleri dünyanın geçiciliği, hayatın nihâyeti, servet ve şöhretin hiçliği bahislerinde bu büyük hükümdârları anarlar ve dünyanın bunlara bile kalmadığını, onların da nihayet ölüp gittiğini, böylesine büyük varlık ve servetlere sahip olanların topraklara karıştığını, böylesi bir dünyanın hiçbir
şeyine aldanmamak gerektiğini vurgulamaya çalışırlardı.

d. Şâirler kendilerini bu mitolojik şahıslarla kıyaslarlar.

e. İran’ın bu efsanevi hükümdârları nâdir de olsa bazı şairler tarafından, savaş meydanının yenilmez cengaverleri olarak değil de, değişik bir kıyasla aşk meydanında büyük savaşlar veren, yılmadan mücadele ederek her tehlike ve mihneti göze alan âşıkın bir simgesi olarak kullanılmıştır.

f. Bazen de şâirler, İran hükümdârlarını, meşhur oldukları sıfatlarıyla anar ve bu sıfatları tabiattaki çeşitli varlıklarla kıyaslayarak, o varlıkları yüceltmiş olurlardı.


70. Soru

Rivâyetlere göre âb-ı hayâtı içerek ölmezlik sırrına erişen, peygamber veya veli olduğu tartışmalı olan kutsal kişi kimdir?

Cevap

Hızır.


71. Soru

Nemrud kimdir?

Cevap

İbrahim peygamber döneminin, tanrılık iddia eden Bâbil kralı. İbrahim’i ateşe attırması, tanrıyı görmek amacıyla göklere çıkmak için bir kule yaptırması ve aciz, topal bir sivrisinek tarafından beyni kemirilerek öldürülmesi yönüyle meşhurdur.


72. Soru

Zâl kimdir?

Cevap

Zal, Şehname boyunca adından sık sık söz edilen efsanevî ve olağanüstü özellik kahramanlardan biridir ve Rüstem’in babasıdır. Doğduğunda saçları bembeyazdır. Bu durumdan korkan babası onun bir dağın başına atarak geri döner. Efsanevî kuş Simurg, Zâl’i büyük bir ihtimam ve dikkatle büyütür.


73. Soru

Câm-ı cihan-nümâ nedir?

Cevap

Câm-ı cihan-nüma veya diğer adıyla Câm-ı kitînüma: Cemşid’e ait olduğu söylenen, fakat Şehnâme’de Keyhüsrev’in sahip olduğu, yedi değişik madenden yapılmış sihirli kadeh. Bunun içine bakıldığında dünyada istenilen her yer görülebilirmiş.


74. Soru

Divan edebiyatında sevgilinin çene çukuru hangi mitolojik kişi ile arasında nasıl bir benzerlik kurulmuştur?

Cevap

Şehnâme’de mâcerâları anlatılan büyük kahramanlardan Giv’in oğlu, Rüstem’in torunudur. Bijen, bir kahramanlık sembolüdür ve daha ziyade Efrasiyab tarafından içine atıldığı kuyuyla birlikte anılır (Çâh-ı Bîjen). Bu durumda, sevgilinin çene çukuru (zenehdân) Çah-ı Bijen olarak anılır.


75. Soru

Şehnâme’de geçen olağanüstü kahramanlardan biri olup Divan-ı Lügati’t-Türk’te de adı geçen mitolojik kahraman kimdir?

Cevap

Efrâsiyâb adı Divan-ı Lügati’t-Türk’te de geçer. Kaşgarlı Mahmud’a göre Efrâsiyâb Türklerin büyük hakanıdır. Asıl adı Tonga Alp Er’dir (Alp Er Tunga). Bebür (kaplan cinsi bir hayvan) gibi kuvvetli, yiğit bir adam demektir. Efrâsiyâb da kahramanlık, hükümdârlık ve saltanat sembolü şahsiyetlerden birisidir.


76. Soru

Nemrud, Divan şiirinde nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Tanrılık iddia ederek insanları kendisine tapmaya zorlayan, İbrahim Peygamberi ateşe atarak yok etmek isteyen, tarihteki en meşhur zalim ve inatçı münkirlerden biri olan Nemrud, Divan şiirinde daha çok, zulm ve cevr u cefâ vermenin bir sembolü olarak kullanılmıştır.
Divan şiirinde sevgilinin âşıka yaptığı zulüm ve işkence, daha çok Nemrud zulmü olarak tavsif olunmuştur


77. Soru

Genellikle, memdûh övülürken, memdûhun üstünlüğünü belirtmek için bir kıyas malzemesi olarak
kullanılan mitolojik kahraman kimdir?

Cevap

Efrâsiyâb, genellikle, memdûh övülürken, memdûhun üstünlüğünü belirtmek için bir kıyas malzemesi olarak kullanılırdı.


78. Soru

Ayine-i İskender nedir? Açıklayınız.

Cevap

İskender’le birlikte zikri geçen efsanevî unsurlardan biri de âyine-i İskender’dir. İskender, Mısır’ı fethinden sonra, İskenderiye limanına büyük bir ayna yaptırmıştı. Bu aynadan bakıldığında çok uzak mesafeler görülürmüş. Kimine göre İskender’in Aynası (âine-i İskender) ile Cem’in kadehi aynı şeye gönderme yapmaktadır. Zira ikisi de çok uzak mesafeleri gösteren birer esrarengiz nesnedir. Tasavvufi literatürde bu ikisi gönülü sembolize eder. Kimine göre de bu ayna, dünyanın yedi harikasından biri olan İskenderiye feneridir.


79. Soru

İbrahim peygamber döneminin, tanrılık iddia eden Bâbil kralı kimdir ve nasıl tanınmaktadır?

Cevap

İbrahim peygamber döneminin, tanrılık iddia eden Bâbil kralı. İbrahim’i ateşe attırması, tanrıyı görmek amacıyla göklere çıkmak için bir kule yaptırması ve aciz, topal bir sivrisinek tarafından beyni kemirilerek öldürülmesi yönüyle meşhurdur.


80. Soru

Zâtî, Nûşirevân’ı hangi iki konuda över?

Cevap

Zâtî ‘ye göre, Nûşirevân ölüp girmiştir ama adı hâlâ bütün canlılığıyla yaşamaktadır zira o, adalet ve doğruluk gibi iki ölmez oğul bırakmıştır.


81. Soru

Divan şâirlerini derinden etkileyen Şehnâme  kimin eseridir?

Cevap

Şehnâme; İran şâiri Firdevsî’nin, onuncu yüzyılın sonlarında, yazmış olduğu İran’ın mitolojik tarihini de anlatan altmış bin beyitlik büyük mesnevîsidir.


82. Soru

Adaletiyle efsanelere karışmış büyük bir hükümdâr olan ve rivâyetlere göre, Kisra lakabı ilk defa bu
kişiye verilmiş olan  kişi kimdir, Divan edebiyatında nasıl söz edilmiştir?

Cevap

Adaletiyle efsanelere karışmış büyük bir hükümdâr olan Nûşirevân, hem adaleti hem de yaptırmış olduğu ünlü saraylar ve bu sarayların tâklarıyla meşhur olmuş bir hükümdârdı. Divan şiirinde de daha çok adaletiyle bahis konusu edilirdi. Nûşirevân, Tâk-ı Kisrâ veya Eyvân-ı Kisrâ adıyla anılan ünlü sarayının tâkına bir çan astırmış ve bu çanın ucuna da bir zincir bağlatmıştı. İhtiyacı olan bu zinciri çekerek Nûşirevân haberdar eder ve o da bu kişiyle ilgilenirdi. Bu zincire âdalet zinciri denirdi.


1. Soru

Tanpınar’a göre Divan şiiri mitolojisini nereden alır?

Cevap

Tanpınar’a göre Divan şiiri mitolojisini doğrudan doğruya Şehnâme’den, Büyük Masallardan ve Arap kültüründen almıştı.

2. Soru

Araştırmacıların ortak kanaatine göre Divan şiirinin mitolojik karakteri çoğunlukla nereden gelmektedir?

Cevap

İran mitolojisinden gelmektedir.

3. Soru

Divan şairleri, İran şahının yanında kendi padişahlarını nasıl görürler?

Cevap

Divan şâirleri ne zaman İran mitolojik karakterlerini şiirlerinde bir benzetme unsuru olarak kullanmışlarsa, kendi padişahlarını İran şahlarından daima üstün konumda tutmuşlar, İran şahlarını ise aşağılamışlardır.

4. Soru

Şehnâme’de hangi iki millet arasındaki rekabet her satırda hissedilir?

Cevap

İran ve Turan

5. Soru

Divan şâirlerini derinden etkileyen Şehnâme’nin, İran mitolojisindeki yeri nedir?

Cevap

Şehnâme, İran mitolojisini toplayan en önemli kaynaklardan biri olmuştur.

6. Soru

Sevinme mansıb-ı âlîde zîrâ basdugın yirler Türâb-ı kasr-ı Kayserdür harâb-ı dâr-ı Dârâdur dizeleri kime aittir?

Cevap

Yahyâ Bey

7. Soru

Çah-ı Bijen nedir?

Cevap

Bijen, bir kahramanlık sembolüdür ve daha ziyade Efrasiyab tarafından içine atıldığı kuyuyla birlikte anılır. Bu durumda, sevgilinin çene çukuru (zenehdân) Çah-ı Bijen olarak anılır.

8. Soru

Bâkî, övdüğü kişiden bahsederken, Cemşid’in meclisinden nasıl bahseder?

Cevap

Bâkî, övdüğü kişiden bahsederken, onun meclisinin mükemmelliğinden bahsediyor ve bu muhteşem meclisi, böylesi meclisleri ilk kez düzenleyen Cemşid’in rüyasında bile görmediğini söylüyor.

9. Soru

Fuzûlî, Kanunî’yi övdüğü bir kasidesinde hangi İran hükümdarlarından bahseder?

Cevap

Fuzûlî, Kanunî’yi övdüğü bir kasidesinde Cemşid, Dârâ, İskender, Hüsrev, Keyhüsrev gibi büyük İran hükümdârlarının bütün özelliklerinin Kanûnî’de de olduğunu söylemektedir.

10. Soru

Dârâ kimdir?

Cevap

Rivâyetlere göre Dârâ, İskender’le yapmış olduğu bir savaşta İskender tarafından öldürülmüştür, bir başka rivâyete göre ise savaştan kaçarken öldürülmüştür. Dârâ, Klâsik edebiyatımızda adı en çok geçen İran hükümdârlarından birisidir.

11. Soru

Efrâsiyâb kimdir?

Cevap

Kaşgarlı Mahmud’a göre Efrâsiyâb Türklerin büyük hakanıdır. Asıl adı Tonga Alp Er’dir (Alp Er Tunga). Bebür (kaplan cinsi bir hayvan) gibi kuvvetli, yiğit bir adam demektir. Efrâsiyâb da kahramanlık, hükümdârlık ve saltanat sembolü şahsiyetlerden birisidir.

12. Soru

Türkler’in İran’ın batısına geçmeleri Türk şairini nasıl etkilemiştir?

Cevap

Türk şâiri Türk hükümdarını destekler ve artık cihan hükümdarlığının kendilerine geçtiği söyler ve kendi padişahını İran şahlarını küçümseyerek yüceltmiş olur.

13. Soru

İskender’le Hızır’ın hikayesi nasıldır?

Cevap

Meşhur hikâyeye göre İskender’le Hızır âb-ı hayat’ı aramak üzere zulumat ülkesine girerler. Uzun ve meşakkatli bir yolculuğun sonunda Hızır, âb-ı hayatı bularak kayıplara karışır. İskender, âb-ı hayât’ı kaybettiğini anlayınca derin üzüntülere düşer ve bu üzüntünün akabinde de ölür.

14. Soru

Keykavus’tan sonra İran tahtına geçen, Şehname’nin olağanüstü hükümdar-kahramanlarından birisi kimdir?

Cevap

Keyhüsrev

15. Soru

Hangi milletlerin mitolojilerinin de Divan şiirinin derin içyapısında izleri vardır?

Cevap

İran ve Arap kültürü olduğu kadar, Hint, Çin, Ortadoğu’nun başka milletleri, Yunan ve Anadolu’da daha önce yaşamış diğer milletlerin mitolojilerinin de Divan şiirinin derin içyapısında izleri vardır.

16. Soru

Cemşid’i öldürerek saltanat tahtına oturan efsanevî İran hükümdârı kimdir?

Cevap

Dahhâk

17. Soru

Efsanevî İran şahı Keykavus’u esir olduğu devlerin elinden kurtaran ve bu macerasında Heft-han adı verilen yedi aşılmaz engeli aşarak, Mazenderan seferiyle devleri mağlup eden kimdir?

Cevap

Rüstem

18. Soru

Cem kelimesi; Hüdhüd, Âsaf, mûr kelimeleriyle beraber kullanıldığında kim kastedilmiş olurdu?

Cevap

Süleymân Peygamber

19. Soru

İçki içilen meclisler nasıl anılırdı?

Cevap

İçki içilen meclisler bezm-i Cem veya meclis-i Cem olarak anılırdı.

20. Soru

Şehname’ye göre Dahhak’ın yılanlı efsanesi nasıl anlatılır?

Cevap

Birgün şeytan Dahhak’a yaklaşır ve omuzlarını öper, bunun üzerine Dahhak’ın omuzlarında iki yılan çıkar, ne yapsalar bu yılanları öldüremezler. Şeytan bu sefer aşçı kılığında Dahhak’ın yanına gelerek, bu yılanları hergün iki insan beyni yedirmek suretiyle sakinleştirebileceğini, aksi takdirde yılanların ona azap edeceğini söyler. Bunun üzerine yılanları teskin için her gün iki insan boğazlanır ve beyinleri yılanlara yedirilir.

21. Soru

Mitoloji, şairin hangi kategorilerde başvurduğu bir alandır?

Cevap

Mitoloji daima insan, hayvan, eşya, varlık, zaman ve mekân kategorilerinde şâirin en önemli başvuru alanlarından biri olmuştur

22. Soru

Araştırmacıların ortak kanaatine göre Divan şiirinin mitolojik karakteri çoğunlukla İran mitolojisinden gelmektedir. Buna göre Divan şâirlerini derinden etkileyen mesnevinin adı nedir?

Cevap

Divan şâirlerini derinden etkileyen Şehnâme, İran mitolojisini toplayan en önemli kaynaklardan biri olmuştur. Bu eser vasıtasıyla Divan şiirinde de İran mitolojik kahramanlarına pek çok göndermeler yapılmıştı.

23. Soru

Câm-ı cihan-nümâ Şahname’de kime aittir?

Cevap

Bu sihirli obje Şehnâme’de Keyhüsrev’e ait olarak anlatılır.

24. Soru

Câm-ı cihan-nümâ klasik şiirimizde kime ait gösterilir?

Cevap

Câm-ı cihan-nümâ klasik şiirimizde her zaman Cem’e ait olarak gösterilir,

25. Soru

Divan şiirinde şairler, övdükleri kişileri kimle karşılaştırır?

Cevap

İran hükümdârlarıyla kıyaslayarak yüceltirlerdi.

26. Soru

Memdûh ne demektir, Divan edebiyatında nasıl kullanılmıştır?

Cevap

Şâirlerin şiirlerinde övdüğü kişiye memdûh adı verilir. “Övülen kişi” anlamına gelmektedir.

27. Soru

Ser-ver-i Cemşid-şân Dârâ-yı İskender-nişân Husrev-i sâhib-kırân Keyhüsrev-i nusret-karîn Bu kasidenin yazarı kimdir?

Cevap

Fuzulî

28. Soru

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda neyin sembolüdür ve nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda, bir ululuk, azâmet ve şa’şaa sembolüdür. Genellikle, memdûh övülürken onun üstünlüğünü ifade için kullanılmışsa da, bazen de dünya hayatının geçiciliğini ve şâirlerin istiğna hallerini ifade etmek için zikredildiği olmuştur. 

29. Soru

Divan edebiyatında, İran hükümdârları meşhur oldukları nitelikleri ve eşyâlarıyla anılırken, âşık kendisini nasıl niteler?

Cevap

İran hükümdârları meşhur oldukları nitelikleri ve eşyâlarıyla anılırken, âşık kendisini o muhteşem hazine veya kıymetli emtianın tam zıddı olan basit bir şeye sahip olarak nitelerdi.

30. Soru

insana seslenerek, yüce makam ve mevkilerdeyim diye sevinilmemesini zira bastığımız yerlerin bir zamanlar Kayser’lerin sarayları, Dârâ’dan arda kalmış harap yerler olduğunu söyleyen şair kimdir?

Cevap

Yahyâ Bey

31. Soru

Câm-ı cihan-nümâ nedir?

Cevap

Cemşid’e ait olduğu söylenen, fakat Şehnâme’de Keyhüsrev’in sahip olduğu, yedi değişik madenden yapılmış sihirli kadeh. Bunun içine bakıldığında dünyada istenilen her yer görülebilirmiş.

32. Soru

Seg-ı kûyun sifâli bana yegdür fiarâb-ı kevser ile câm-ı Cemden dizesinde Mesihi neden bahsetmektedir?

Cevap

Mesîhî, sevgilinin köpeklerinin yal içtikleri tasları (kapları) Cem’in kadehine değişmeyeceklerini söylemekte ve bu kapları, Cem’in kadehinden de Tac’ından da üstün tutmaktadırlar.

33. Soru

Aşk meydanında sevgilisinden zulümler gören âşıkın hâlini ifadede sevgili zaman zaman kim olarak tasavvur edilmiştir?

Cevap

Dahhâk olarak tasavvur edilmiştir.

34. Soru

Unutdur nâmını Keyhüsrev’in Efrâsiyâb’ın hem İki kemter kulun zapt eyledi İran u Turan’ı beyiti neyi anlatır?

Cevap

Âlî, bu beyitte, padişâhı överken, onun yaptığı kahramanlıkların Keyhüsrev ve Efrâsiyab’ın kahramanlıklarını unutturduğunu ifade etmektedir.

35. Soru

Saltanat bâr-gehin kurdı yine fasl-ı bahâr Taht-ı Cemşîd çemen tâc-ı Sikender lâle Bâkî bir beytinde nasıl benzetmeler kullanır?

Cevap

Bâkî bir beytinde, İlkbahar’ın debdebe ve şa’şaasını saltanat tahtı şeklinde tasavvur ederek, bu taht ve saltanat meydanında çemeni, taht-ı Cemşîd’e; lâleyi ise tâc-ı İskender’e benzetmektedir.

36. Soru

Dârâ ‘nın, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilmesinin nedeni nedir?

Cevap

Büyük bir saltanat ve şa’şaaya malik olması, İskender’le olan Efsânevî savaşları, taç ve tahtıyla dillere destan olmuş bir hükümdâr olması, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilmesine sebep olmuştur.

37. Soru

Aşık Çelebi, aşağıdaki dizede Dârâ ile ilgili neden bahsetmektedir? Sana ol asker-i mansurı verdi Hak Teâlâ kim Müyesser olmamışdur ne Feridun’a ne Dârâ’ya

Cevap

Şâir, övdüğü kişinin ordusundan bahsederken, bu mükemmel orduyu Tanrı’nın ne Feridun’a ne de Dârâ’ya vermediğini söylemektedir.

38. Soru

Hayâlî, Kem habâbın bâdenin vermez Feridun tâcına Gûşe-i kûy-ı harâbât içre bir efgâr mest beyitinde neden bahsetmektedir?

Cevap

Hayâlî, bir beytinde, Feridun’un tacını küçümseyerek kendisini istiğna makamına çekmekte ve rintliği ön plana çıkararak, o debdebelere ihtiyacı olmadığını söylemektedir.

39. Soru

Feridun kimdir?

Cevap

Feridun bütün Şehnâme boyunca en çok ismi geçen pâdişâhlardan birisi ve hatta en önemlisidir denilebilir. Dünyayı üç oğluna paylaştırmıştır. Feridun, pek çok efsanevî motifin iç içe geçtiği epizotlarla örülü mitolojik bir şahsiyettir. Feridun Avesta’da, Thraetaonas (Fırdusis), Thaetaone (Fretun) adlarıyla, ele geçirmezi ele geçirmeye çalışan üç başlı ejderhâ Dahhak’ı öldüren kahraman olarak geçer.

40. Soru

Divan edebiyatında Hüsrev karşımıza nasıl çıkar?

Cevap

Hüsrev, şirin’e olan aşkı yüzünden dillere destan olmuş, tarihî kişiliği ortadan kalkarak tamamen efsânevî bir karaktere bürünmüştür.

41. Soru

Mitolojik şahsiyetlerden biri olan Kahraman, Divan şiirinde neyin sembolüdür?

Cevap

Kahramanlık ve yiğitlik sembolüdür.

42. Soru

Keyhüsrev dedikleri kimdir?

Cevap

Bazılarına göre Keyhüsrev dedikleri İskender’dir, bazıları Süleyman’dır ve bazıları da Mûsâ Peygamber derken kimilerine göre ise Afrâsiyâb’tır. Keyhüsrev, Divan şâirleri tarafından bir kıyas malzemesi olarak kullanılan iktidar, saltanat, kudret ve ihtişam sembolü şahsiyetlerden biridir.

43. Soru

Husrev-i Cem-azâmet dâver-i Hâkân-satvet Belki en kem kulı Cem abd-i hakîri Hâkân dizesi kime aittir?

Cevap

Bâkî.

44. Soru

Divan şiirinde Hızır’dan nasıl bahsedilir?

Cevap

Hızır, şahıs, kavram ve sembolik bir unsur olarak Divan şiirinde çok değişik benzetmeye konu olmuştur. Hz. Musa ile olan yolculuğu, bu yolculuk akabinde ayrılışları, İskender’le olan âb-ı hayatı arama maceraları, âb-ı hayâtı İskender’in içememesi fakat Hızır’ın içmesi, Hızır kelimesinin yeşil anlamına gelmesi, kıyamete kadar yaşayacak olması, denizde darda kalanlara yardım ettiği inancı vesileleriyle pek çok değişik suretle Divan şiirinde söz konusu edilmiştir.

45. Soru

Siyavuş kimdir?

Cevap

Siyavuş, tıpkı İsfendiyar gibi İran mitolojik tarihinin bahtsız kahramanlarından biridir. Üvey annesi Siyavuş’a aşık olmuş, bunu öğrenen Siyavuş Afrasiyab’ın ülkesine kaçmış ve orada feci şekilde öldürülmüştü.

46. Soru

Eski kültürümüzün hemen hemen bütün alanlarına girmiş, tarihî-efsânevî bir şahsiyet olan İskender hangi üç farklı kimlik ile tanımlanmıştır?

Cevap

İskender; İslâm tarihindeki -Kur’an’da da kıssası anlatılan, peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf­lar olan- Zü’l-Karneyn, Yunan (Makedon) tarihinde ismi zikredilen Büyük İskender (Alexander The Great) ve bunların karıştırılmasıyla meydana gelmiş olan âb-ı hayatı arayan İskender olmak üzere üç farklı kimlikle karşımıza çıkmaktadır.

47. Soru

Hızır Divan şiirinde nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Hızır, şahıs, kavram ve sembolik bir unsur olarak Divan şiirinde çok değişik benzetmeye konu olmuştur. Hz. Musa ile olan yolculuğu, bu yolculuk akabinde ayrılışları, İskender’le olan âb-ı hayatı arama maceraları, âb-ı hayâtı İskender’in içememesi fakat Hızır’ın içmesi, Hızır kelimesinin yeşil anlamına gelmesi, kıyamete kadar yaşayacak olması, denizde darda kalanlara yardım ettiği inancı vesileleriyle pek çok değişik suretle Divan şiirinde söz konusu edilmiştir. Hızır ile birlikte
anıldığında âb-ı hayâta göndermede bulunulur. Hızır kelimesi en çok sevgilinin, dudakları, ağzı, hat (ayva tüyleri) için kullanılan bir benzetme unsuru olurdu.

48. Soru

Divan şairlerinin vurguladıkları temalar nelerdir?

Cevap

Divan şairleri dünyanın geçiciliği, hayatın nihâyeti, servet ve şöhretin hiçliği bahislerinde bu büyük hükümdârları anarlar ve dünyanın bunlara bile kalmadığını, onların da nihayet ölüp gittiğini, böylesine büyük varlık ve servetlere sahip olanların topraklara karıştığını, böylesi bir dünyanın hiçbir şeyine aldanmamak gerektiğini vurgulamaya çalışırlardı.

49. Soru

Divan şâirleri kendilerini kimle karşılaştırır?

Cevap

Şâirler kendilerini bu mitolojik şahıslarla kıyaslarlar.

50. Soru

Daha küçüklüğünde kimsenin başedemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişi kimdir?

Cevap

Rüstem, yine kendisi gibi adı ve kahramanlıkları efsanelere karışmış ünlü Şehname kahramanı Zal’in oğludur. Daha küçüklüğünde kimsenin baş edemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişidir. Şehname için bir nevi Rüstem’in maceraları dense yeridir.

51. Soru

İran’ın bu efsanevi hükümdârları nâdir de olsa bazı şairler tarafından, savaş meydanının yenilmez cengaverleri olarak değil de, nasıl anlatılmışlardır?

Cevap

Değişik bir kıyasla aşk meydanında büyük savaşlar veren, yılmadan mücadele ederek her tehlike ve mihneti göze alan âşıkın bir simgesi olarak kullanılmıştır.

52. Soru

Efsanevî kuş Simurg’un büyük bir ihtimam ve dikkatle büyüttüğü mitolojik kişi kimdir? Nasıl tasvir edilmiştir?

Cevap

Doğduğunda saçları bembeyazdır. Bu durumdan korkan babası onun bir dağın başına atarak geri döner. Efsanevî kuş Simurg, Zâl’i büyük bir ihtimam ve dikkatle büyütür.
Saç, kirpik ve kaşları bembeyaz olarak doğduğundan, yaşlı bir insan olarak tasavvur edilen Zal, Divan şiirinde pek çok mazmun ve telmihin konusu olmuştur. Şâirlerimiz dehri, çarhı, feleği ak saçlı kadın tahayyül ederek birçok mazmunlar yapmışlardır. Çünkü Zal’in bir mânâsı da kocakarı demektir: Fuzûlî bir beytinde Feleği Zal’e benzeterek, onu kahbe bir kadın olarak tasavvur etmektedir.

53. Soru

Mümkin olursa zenahdânı çehinden geç gönül Niçe Rüstem’ler düşüpdür işbu çâh-ı Bîjen’e dizesinde Cem Sultan, çâh-ı Bîjen’i nasıl kullanmaktadır?

Cevap

Cem Sultan, aşağıdaki beyitte Bîjen’i kuyu motifiyle beraber kullanmakta ve sevgilinin çene çukuru için çâh-ı Bîjen benzetmesini yapmaktadır.

54. Soru

Şarab’ın mucidinin Cemşid olduğunu anlatan efsane nasıl gelişir?

Cevap

Sarayda sürekli baş ağrısından şikayet eden, – başka rivayette de Cem’in kendisine kızarak öldürmek için üzüm sularının biriktirildiği depoya atılmış- bir cariye varmış. Cariye bu zehirli suyu içerek ölmeye karar vermiş ve içmiş. Tabi içer içmez de uykuya dalmış. Uyandığında ne başı ağrıyormuş ne de üzerinde bir ağırlık görmüş. Aksine şen, mutlu ve huzurluymuş. Durumu Cem’e iletmişler ve böylece şarap bulunmuş. şarabın mucidinin Cem olduğunun söylenmesine rağmen Şehname’de böyle bir anlatı yoktur.

56. Soru

Dahhâk, tahttan nasıl indirilmiştir?

Cevap

Dahhâk, Gâve adlı bir demircinin başını çektiği bir isyanda tahtan indirilmiştir.

57. Soru

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda neyin sembolüdür?

Cevap

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda, bir ululuk, azâmet ve şa’şaa sembolüdür.

58. Soru

Rüstem kimdir?

Cevap

Rüstem, yine kendisi gibi adı ve kahramanlıkları efsanelere karışmış ünlü Şehname kahramanı Zal’in oğludur. Daha küçüklüğünde kimsenin baş edemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişidir.

59. Soru

Cemşid’i öldürerek saltanat tahtına oturan efsanevî İran hükümdârı  Dahhâk, Klâsik edebiyatımızda nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Klâsik edebiyatımızda Dahhâk, büyük bir hükümdâr olması, zalimliği, Feridun tarafından yok edilmesi ve özellikle de omuzlarındaki iki yılan sebebiyle zikredilmiş ve onun kıssasına atıf­ta bulunulan değişik beyitler ortaya konulmuştur. Aşk meydanında sevgilisinden zulümler gören âşıkın hâlini ifadede sevgili zaman zaman Dahhâk olarak tasavvur edilmiştir. Sevgilinin omuzlara dökülen saçları, Dahhak’ın iki omuzundaki yılanlara benzetilmiş, bazen de rakibe Dahhak denilmiştir

60. Soru

Büyük bir saltanat ve şa’şaaya malik olması, İskender’le olan Efsânevî savaşları, taç ve tahtıyla dillere destan olmuş bir hükümdâr olması, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilen kimdir?

Cevap

Dârâ, Klâsik edebiyatımızda adı en çok geçen İran hükümdârlarından birisidir. Büyük bir saltanat ve şa’şaaya malik olması, İskender’le olan Efsânevî savaşları, taç ve tahtıyla dillere destan olmuş bir hükümdâr olması, hem İran, hem de Türk şiirinde adından çokça bahsedilmesine sebep olmuştur.

61. Soru

Şehnâme boyunca en çok ismi geçen pâdişâhlardan birisi olup “Ele geçirmezi ele geçirmeye çalışan” üç başlı ejderhâ Dahhak’ı öldüren kahraman kimdir?

Cevap

Feridun bütün Şehnâme boyunca en çok ismi geçen pâdişâhlardan birisi ve hatta en önemlisidir denilebilir. Dünyayı üç oğluna paylaştırmıştır. Feridun, pek çok efsanevî motifin iç içe geçtiği epizotlarla örülü mitolojik bir şahsiyettir. Feridun Avesta’da, Thraetaonas (Fırdusis), Thaetaone (Fretun) adlarıyla, “ele geçirmezi ele geçirmeye çalışan” üç başlı ejderhâ Dahhak’ı öldüren kahraman olarak geçer.

62. Soru

Nemrud, Divan şiirinde neyin sembolü olarak kullanılmıştır?

Cevap

Nemrud, Divan şiirinde daha çok, zulm ve cevr u cefâ vermenin bir sembolü olarak kullanılmıştır.

63. Soru

Nûşirevân kimdir?

Cevap

M.S. 531 ila 579 yılları arasında hükümdârlık yapan, İran’ın Sâsânî sülalesinden, adaletiyle ün salmış bir hükümdârdır.

64. Soru

Divan şiirinde en çok kullanılan şahıslardan biri olan İskender nasıl ele alınmıştır?

Cevap

İskender, Divan şiirinde en çok kullanılan şahıslardandır. Büyük bir cihangir, yenilmez bir kahraman, dünyayı dolaşan bir hükümdâr olması, Hızır’la beraber âb-ı hayâtı araması ve fakat bulamadan geri dönmesi, deniz üzerine çok büyük bir ayna yaptırması, Yecüc Mecüc kavminin zulümlerini  engellemek için bir set inşa etmesi, Dârâ ile yıllarca süren savaşları vs. özellikleriyle şâirlerin adından bahsettikleri en önemli şahıslardan biri olmuştur.

65. Soru

Bijen kimdir?

Cevap

Şehnâme’de mâcerâları anlatılan büyük kahramanlardan Giv’in oğlu, Rüstem’in torunudur. Bijen, bir kahramanlık sembolüdür ve daha ziyade Efrasiyab tarafından içine atıldığı kuyuyla birlikte anılır.

66. Soru

Cemşid’in başına muazzam bir tac takarak büyük bir tahta oturduğu güne ne denir?

Cevap

O günü Nevruz adıyla bayram günü ilan ediyorlar.

67. Soru

(İbn-i Kemâl) aşağıdaki dizelerde hangi benzetmeleri yapar? Gîsûsı mâr-ı Dahhâk dudagı câm-ı Cemşîd Zülfi içinde haddi şeb perdesinde hurşîd

Cevap

Sevgilinin saçlarının Dahhak’ın yılanlarına, sevgilinin dudağının Cem’in kadehine, yüzünün ise güneşe benzediğini söylemektedir.

68. Soru

Üç farklı İskender kimliği nelerdir?

Cevap

İslâm tarihindeki -Kur’an’da da kıssası anlatılan, peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaşar olan- Zü’lKarneyn, Yunan (Makedon) tarihinde ismi zikredilen Büyük İskender (Alexander The Great) ve bunların karıştırılmasıyla meydana gelmiş olan âb-ı hayatı arayan İskender olmak üzere üç farklı kimlikle karşımıza çıkmaktadır.

69. Soru

Divan edebiyatında adı en çok geçen İran hükümdâr ve kahramanlarının genel kullanım tarzlarına göre nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Toplam altı madde altında toplanan bu tasnif­te;

a. İnsanlık tarihine ün salmış büyük birer cihangir olan bu pâdişahlar, meşhur oldukları sıfatlarıyla anılırlardı.

b. Divan şiirinde bu şahıslar genellikle karşılaştırmalar yapmak amacıyla zikredilmişlerdir.

c. Divan şairleri dünyanın geçiciliği, hayatın nihâyeti, servet ve şöhretin hiçliği bahislerinde bu büyük hükümdârları anarlar ve dünyanın bunlara bile kalmadığını, onların da nihayet ölüp gittiğini, böylesine büyük varlık ve servetlere sahip olanların topraklara karıştığını, böylesi bir dünyanın hiçbir
şeyine aldanmamak gerektiğini vurgulamaya çalışırlardı.

d. Şâirler kendilerini bu mitolojik şahıslarla kıyaslarlar.

e. İran’ın bu efsanevi hükümdârları nâdir de olsa bazı şairler tarafından, savaş meydanının yenilmez cengaverleri olarak değil de, değişik bir kıyasla aşk meydanında büyük savaşlar veren, yılmadan mücadele ederek her tehlike ve mihneti göze alan âşıkın bir simgesi olarak kullanılmıştır.

f. Bazen de şâirler, İran hükümdârlarını, meşhur oldukları sıfatlarıyla anar ve bu sıfatları tabiattaki çeşitli varlıklarla kıyaslayarak, o varlıkları yüceltmiş olurlardı.

70. Soru

Rivâyetlere göre âb-ı hayâtı içerek ölmezlik sırrına erişen, peygamber veya veli olduğu tartışmalı olan kutsal kişi kimdir?

Cevap

Hızır.

71. Soru

Nemrud kimdir?

Cevap

İbrahim peygamber döneminin, tanrılık iddia eden Bâbil kralı. İbrahim’i ateşe attırması, tanrıyı görmek amacıyla göklere çıkmak için bir kule yaptırması ve aciz, topal bir sivrisinek tarafından beyni kemirilerek öldürülmesi yönüyle meşhurdur.

72. Soru

Zâl kimdir?

Cevap

Zal, Şehname boyunca adından sık sık söz edilen efsanevî ve olağanüstü özellik kahramanlardan biridir ve Rüstem’in babasıdır. Doğduğunda saçları bembeyazdır. Bu durumdan korkan babası onun bir dağın başına atarak geri döner. Efsanevî kuş Simurg, Zâl’i büyük bir ihtimam ve dikkatle büyütür.

73. Soru

Câm-ı cihan-nümâ nedir?

Cevap

Câm-ı cihan-nüma veya diğer adıyla Câm-ı kitînüma: Cemşid’e ait olduğu söylenen, fakat Şehnâme’de Keyhüsrev’in sahip olduğu, yedi değişik madenden yapılmış sihirli kadeh. Bunun içine bakıldığında dünyada istenilen her yer görülebilirmiş.

74. Soru

Divan edebiyatında sevgilinin çene çukuru hangi mitolojik kişi ile arasında nasıl bir benzerlik kurulmuştur?

Cevap

Şehnâme’de mâcerâları anlatılan büyük kahramanlardan Giv’in oğlu, Rüstem’in torunudur. Bijen, bir kahramanlık sembolüdür ve daha ziyade Efrasiyab tarafından içine atıldığı kuyuyla birlikte anılır (Çâh-ı Bîjen). Bu durumda, sevgilinin çene çukuru (zenehdân) Çah-ı Bijen olarak anılır.

75. Soru

Şehnâme’de geçen olağanüstü kahramanlardan biri olup Divan-ı Lügati’t-Türk’te de adı geçen mitolojik kahraman kimdir?

Cevap

Efrâsiyâb adı Divan-ı Lügati’t-Türk’te de geçer. Kaşgarlı Mahmud’a göre Efrâsiyâb Türklerin büyük hakanıdır. Asıl adı Tonga Alp Er’dir (Alp Er Tunga). Bebür (kaplan cinsi bir hayvan) gibi kuvvetli, yiğit bir adam demektir. Efrâsiyâb da kahramanlık, hükümdârlık ve saltanat sembolü şahsiyetlerden birisidir.

76. Soru

Nemrud, Divan şiirinde nasıl ele alınmıştır?

Cevap

Tanrılık iddia ederek insanları kendisine tapmaya zorlayan, İbrahim Peygamberi ateşe atarak yok etmek isteyen, tarihteki en meşhur zalim ve inatçı münkirlerden biri olan Nemrud, Divan şiirinde daha çok, zulm ve cevr u cefâ vermenin bir sembolü olarak kullanılmıştır.
Divan şiirinde sevgilinin âşıka yaptığı zulüm ve işkence, daha çok Nemrud zulmü olarak tavsif olunmuştur

77. Soru

Genellikle, memdûh övülürken, memdûhun üstünlüğünü belirtmek için bir kıyas malzemesi olarak
kullanılan mitolojik kahraman kimdir?

Cevap

Efrâsiyâb, genellikle, memdûh övülürken, memdûhun üstünlüğünü belirtmek için bir kıyas malzemesi olarak kullanılırdı.

78. Soru

Ayine-i İskender nedir? Açıklayınız.

Cevap

İskender’le birlikte zikri geçen efsanevî unsurlardan biri de âyine-i İskender’dir. İskender, Mısır’ı fethinden sonra, İskenderiye limanına büyük bir ayna yaptırmıştı. Bu aynadan bakıldığında çok uzak mesafeler görülürmüş. Kimine göre İskender’in Aynası (âine-i İskender) ile Cem’in kadehi aynı şeye gönderme yapmaktadır. Zira ikisi de çok uzak mesafeleri gösteren birer esrarengiz nesnedir. Tasavvufi literatürde bu ikisi gönülü sembolize eder. Kimine göre de bu ayna, dünyanın yedi harikasından biri olan İskenderiye feneridir.

79. Soru

İbrahim peygamber döneminin, tanrılık iddia eden Bâbil kralı kimdir ve nasıl tanınmaktadır?

Cevap

İbrahim peygamber döneminin, tanrılık iddia eden Bâbil kralı. İbrahim’i ateşe attırması, tanrıyı görmek amacıyla göklere çıkmak için bir kule yaptırması ve aciz, topal bir sivrisinek tarafından beyni kemirilerek öldürülmesi yönüyle meşhurdur.

80. Soru

Zâtî, Nûşirevân’ı hangi iki konuda över?

Cevap

Zâtî ‘ye göre, Nûşirevân ölüp girmiştir ama adı hâlâ bütün canlılığıyla yaşamaktadır zira o, adalet ve doğruluk gibi iki ölmez oğul bırakmıştır.

81. Soru

Divan şâirlerini derinden etkileyen Şehnâme  kimin eseridir?

Cevap

Şehnâme; İran şâiri Firdevsî’nin, onuncu yüzyılın sonlarında, yazmış olduğu İran’ın mitolojik tarihini de anlatan altmış bin beyitlik büyük mesnevîsidir.

82. Soru

Adaletiyle efsanelere karışmış büyük bir hükümdâr olan ve rivâyetlere göre, Kisra lakabı ilk defa bu
kişiye verilmiş olan  kişi kimdir, Divan edebiyatında nasıl söz edilmiştir?

Cevap

Adaletiyle efsanelere karışmış büyük bir hükümdâr olan Nûşirevân, hem adaleti hem de yaptırmış olduğu ünlü saraylar ve bu sarayların tâklarıyla meşhur olmuş bir hükümdârdı. Divan şiirinde de daha çok adaletiyle bahis konusu edilirdi. Nûşirevân, Tâk-ı Kisrâ veya Eyvân-ı Kisrâ adıyla anılan ünlü sarayının tâkına bir çan astırmış ve bu çanın ucuna da bir zincir bağlatmıştı. İhtiyacı olan bu zinciri çekerek Nûşirevân haberdar eder ve o da bu kişiyle ilgilenirdi. Bu zincire âdalet zinciri denirdi.

BİR YORUM YAZIN

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.