Genel Dilbilim 1 Dersi 7. Ünite Sorularla Öğrenelim

Açıköğretim ders notları öğrenciler tarafından ders çalışma esnasında hazırlanmakta olup diğer ders çalışacak öğrenciler için paylaşılmaktadır. Sizlerde hazırladığınız ders notlarını paylaşmak istiyorsanız bizlere iletebilirsiniz.

Açıköğretim derslerinden Genel Dilbilim 1 Dersi 7. Ünite Sorularla Öğrenelim için hazırlanan  ders çalışma dokümanına (ders özeti / sorularla öğrenelim) aşağıdan erişebilirsiniz. AÖF Ders Notları ile sınavlara çok daha etkili bir şekilde çalışabilirsiniz. Sınavlarınızda başarılar dileriz.

Biçimbilim Iv: Sözlüksel Biçimbilim

1. Soru

Basit sözcük ne anlama gelmektedir?

Cevap

Basit sözcükler tek bir biçimbirimden, karmaşık sözcükler iki ya da daha fazla biçimbirimden oluşan sözcüklerdir


2. Soru

Sözcük yapımının edimsel gereklilikleri nelerdir?

Cevap

Sözcük yapımında edimsel gerekliliklerden biri olguların varlığı diğeri ise adlandırılabilirliğidir. Bu koşulların karşılanmasında tüm dillere özgü ortak eğilimler sözcük yapımına ilişkin evrensellerdir.


3. Soru

Yeniyapım ne anlama gelmektedir?

Cevap

Yeniyapım, konuşucuların yeni ses dizileri bulup bunları yeni bir anlamla eşleştirme yoluyla yeni sözcükler yaratmalarını ifade eder.


4. Soru

Eklemeli türetme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Eklemeli türetme, basit sözcüklere türetim ekleri ilave edilerek karmaşık sözcükler oluşturma sürecidir. Türetim ekleriyle tabanları arasındaki anlamsal bağ türetim, biçimbilimsel bağ ise ekleme olarak adlandırılır. Bu süreçler önek, içek ve sonekler kullanılarak önekleme, içekleme ve sonekleme şeklinde gerçekleştirilir.


5. Soru

Türkçede kaç çeşit türetim eki vardır?

Cevap

Türkçede addan ad, eylemden ad, addan eylem ve eylemden eylem yapan dört grup türetim eki vardır.


6. Soru

Taban-Ek birleşmelerinde ne gibi belirleyiciler bulunmaktadır?

Cevap

Taban-ek birleşmelerindeki belirleyicilerden bazıları, tabanın sesletim özellikleri, biçimi ve anlam içeriğidir.


7. Soru

İşleklik ne anlama gelmektedir?

Cevap

İşleklik, bir ekin üretkenliğinin kısıtlı olmaması ve yeni türetimlere açık olması halidir.


8. Soru

Tıkama ne anlama gelmektedir?

Cevap

Tıkama, olası türetimin durdurulması sürecidir. Eklemeli türetmenin ilginç bir boyutu, olası her sözcüğün gerçek dilde türetilmediğidir. Bu durum tıkama kuralının varlığıyla açıklanır. Bu kural, karmaşık bir sözcüğün üretimini dilde aynı anlamı karşılayan başka bir sözcüğün var olduğu durumlarda engeller. Örneğin, Türkçede kurallı oldukları halde çalıcı, yaşsız, hızsız gibi sözcükler türetilmez çünkü bu anlamları karşılayan hırsız, genç ve yavaş sözcükleri zaten kullanımdadır.


9. Soru

Kapatma eki ne anlama gelmektedir?

Cevap

Türetim eklerinin ardışık sıralanması, türetimi sonlandırma işlevini yürüten bir kapatma eki devreye girene kadar devam edebilir. Kapatma ekleri yinelemeyi durdurduğundan, sınırsız türetme mümkün değildir.


10. Soru

Değişimin yönünü belirleyen ölçütler nelerdir?

Cevap

Tanımı ister biçimbilimsel isterse de sözdizimsel olarak yapılsın, örneklerde değişimin yönünü belirleme sorunu vardır. Bunun için dört ölçüt öne sürülür. Bunlar; Tarihsel gelişim, Anlamsal Ölçüt, Çekim Ölçütü ve Kullanım Sıklığı’dır.


11. Soru

Eklemesiz Türetme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Diller eklemesiz türetme sürecinde tabanı büyütme ya da indirgeme yoluna giderek ikileme, gerioluşum ve kısaltma olarak adlandırılan ve üretkenlikleri dilden dile değişen biçimbilimsel yöntemler kullanmaktadırlar. Bu duruma eklemesiz türetme adı verilir.


12. Soru

İkileme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Tabanın tamamı ya da bir bölümünün tekrarlanmasıyla kendini gösteren bir sözcük yapma sürecidir


13. Soru

İkilemelerin ne tür işlevleri bulunmaktadır?

Cevap

Farklı dillerde değişik biçimleri ve işlevleri vardır. Adlarla ‘çokluk’, eylemlerle ‘yineleme’ veya ‘devamlılık’, niteleyicilerle de ‘pekiştirme (yeğinlik)’ anlamları oluşturmak için kullanılmaktadır.


14. Soru

Gerioluşum ne anlama gelmektedir?

Cevap

Gerioluşum, tabanı türevden büyük olan sözcük yapma sürecidir.


15. Soru

Kısaltma ne anlama gelmektedir?

Cevap

Sözcük kısaltma süreçlerinden olan kırpma ve başlık kısaltma çok heceli sözcüklerin, ekonomi amacıyla teke indirgenmesi olarak tanımlanır. Bunlar yeni sözlükbirim türetmediklerinden girdi ve çıktıları aynı anlamsal ve ulamsal içeriğe sahiptir.


16. Soru

Karma sözcükler nasıl oluşmaktadırlar?

Cevap

Bir başka kısaltma türü olarak karma sürecinin çıktıları olan sözcükler, genellikle iki sözcükten birincisinin ilk ve ikincisinin son parçalarının bir araya getirilmesiyle oluşturulurlar.


17. Soru

Birleştirme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Bileştirme, bağımsız anlamları olan sözcükleri ortak bir anlama katkı sağlamak amacıyla bir araya getiren sözcük yapma sürecidir. Çıktıları bileşik sözcük adını alır.


18. Soru

Baş ne anlama gelmektedir?

Cevap

Baş, bir bileşiğin hakkında bilgi verdiği ögedir. Başın sözcük türü bütünün sözcük türüyle uyumludur.


19. Soru

Bileşikler ne anlama gelmektedir?

Cevap

Bileşikler, yalnızca baş ögesinin dilbilgisel kimliği olan ve niteleyiciler ya da çekim ulamlarıyla ayrılamayan ve tek sözcük vurgusuyla sesletilen iki ya da daha fazla bağımsız biçimden oluşur.


20. Soru

İçmerkezli bileşikler ne anlama gelmektedir?

Cevap

İçmerkezli bileşikler baş ögesi içeren ve anlamları birleşimsel olan bileşiklerdir. Büyükanne gibi akciğer ve karaağaç bileşikleri de iç merkezlidir; çünkü anlamlarını ve sözlüksel ulamlarını belirleyen bir başları vardır. Büyükanne anneden, akciğer ciğerden, karaağaç ağaçtan söz eder. Bunların hepsi de birer ad olduğuna göre oluşturdukları bileşikler de addır.


21. Soru

Dışmerkezli bileşikler ne anlama gelmektedir?

Cevap

Dışmerkezli bileşikler başın bir alt türünü göstermeyen bileşiklerdir ve anlamları geçirimsizdir. Anlamları ya da sözlüksel ulamları baş ögesine bağlı olarak belirlenemeyen bileşikler dışmerkezlidir. 


22. Soru

Geçirimli sözcükler ne anlama gelmektedir?

Cevap

Geçirimli sözcükler, anlamları kendilerini oluşturan parçaların anlamlarıyla ilişkilendirilebilen sözcüklerdir. Geçirimsiz sözcüklerde ise böyle bir ilişkilendirme bulunamaz. İçmerkezli bileşikler başın bir alt türünü gösterirler ve anlamları birleşimseldir.


23. Soru

Ödünçleme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Diller arasında kopyalama biçiminde gerçekleşen alıntılama süreci, dilbilimde ödünçleme olarak adlandırılmaktadır. Kuralcı yaklaşımda katı eleştirilere maruz kalan bu durum, aslında bütün dillerin evrilirken içinden geçtiği doğal bir süreç olarak kabul edilir.


24. Soru

Ödünçleme çeviri ne anlama gelmektedir?

Cevap

Diller arası sözcük alışverişi ödünçlemeli çeviri şeklinde de gerçekleşir. Bu durumda, sözcükleri kaynak dilden alıcı dile olduğu gibi aktarmak yerine anadilde birebir çevirisi yapılır: İngilizce natural gas › doğal gaz, dish antenna › çanak anten, information society › bilgi toplumu; Almanca das Kabel-fensehen › kablolu televizyon, Fernsteuerung › uzaktan kumanda, Satelliten-programm › uydu yayını


1. Soru

Basit sözcük ne anlama gelmektedir?

Cevap

Basit sözcükler tek bir biçimbirimden, karmaşık sözcükler iki ya da daha fazla biçimbirimden oluşan sözcüklerdir

2. Soru

Sözcük yapımının edimsel gereklilikleri nelerdir?

Cevap

Sözcük yapımında edimsel gerekliliklerden biri olguların varlığı diğeri ise adlandırılabilirliğidir. Bu koşulların karşılanmasında tüm dillere özgü ortak eğilimler sözcük yapımına ilişkin evrensellerdir.

3. Soru

Yeniyapım ne anlama gelmektedir?

Cevap

Yeniyapım, konuşucuların yeni ses dizileri bulup bunları yeni bir anlamla eşleştirme yoluyla yeni sözcükler yaratmalarını ifade eder.

4. Soru

Eklemeli türetme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Eklemeli türetme, basit sözcüklere türetim ekleri ilave edilerek karmaşık sözcükler oluşturma sürecidir. Türetim ekleriyle tabanları arasındaki anlamsal bağ türetim, biçimbilimsel bağ ise ekleme olarak adlandırılır. Bu süreçler önek, içek ve sonekler kullanılarak önekleme, içekleme ve sonekleme şeklinde gerçekleştirilir.

5. Soru

Türkçede kaç çeşit türetim eki vardır?

Cevap

Türkçede addan ad, eylemden ad, addan eylem ve eylemden eylem yapan dört grup türetim eki vardır.

6. Soru

Taban-Ek birleşmelerinde ne gibi belirleyiciler bulunmaktadır?

Cevap

Taban-ek birleşmelerindeki belirleyicilerden bazıları, tabanın sesletim özellikleri, biçimi ve anlam içeriğidir.

7. Soru

İşleklik ne anlama gelmektedir?

Cevap

İşleklik, bir ekin üretkenliğinin kısıtlı olmaması ve yeni türetimlere açık olması halidir.

8. Soru

Tıkama ne anlama gelmektedir?

Cevap

Tıkama, olası türetimin durdurulması sürecidir. Eklemeli türetmenin ilginç bir boyutu, olası her sözcüğün gerçek dilde türetilmediğidir. Bu durum tıkama kuralının varlığıyla açıklanır. Bu kural, karmaşık bir sözcüğün üretimini dilde aynı anlamı karşılayan başka bir sözcüğün var olduğu durumlarda engeller. Örneğin, Türkçede kurallı oldukları halde çalıcı, yaşsız, hızsız gibi sözcükler türetilmez çünkü bu anlamları karşılayan hırsız, genç ve yavaş sözcükleri zaten kullanımdadır.

9. Soru

Kapatma eki ne anlama gelmektedir?

Cevap

Türetim eklerinin ardışık sıralanması, türetimi sonlandırma işlevini yürüten bir kapatma eki devreye girene kadar devam edebilir. Kapatma ekleri yinelemeyi durdurduğundan, sınırsız türetme mümkün değildir.

10. Soru

Değişimin yönünü belirleyen ölçütler nelerdir?

Cevap

Tanımı ister biçimbilimsel isterse de sözdizimsel olarak yapılsın, örneklerde değişimin yönünü belirleme sorunu vardır. Bunun için dört ölçüt öne sürülür. Bunlar; Tarihsel gelişim, Anlamsal Ölçüt, Çekim Ölçütü ve Kullanım Sıklığı’dır.

11. Soru

Eklemesiz Türetme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Diller eklemesiz türetme sürecinde tabanı büyütme ya da indirgeme yoluna giderek ikileme, gerioluşum ve kısaltma olarak adlandırılan ve üretkenlikleri dilden dile değişen biçimbilimsel yöntemler kullanmaktadırlar. Bu duruma eklemesiz türetme adı verilir.

12. Soru

İkileme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Tabanın tamamı ya da bir bölümünün tekrarlanmasıyla kendini gösteren bir sözcük yapma sürecidir

13. Soru

İkilemelerin ne tür işlevleri bulunmaktadır?

Cevap

Farklı dillerde değişik biçimleri ve işlevleri vardır. Adlarla ‘çokluk’, eylemlerle ‘yineleme’ veya ‘devamlılık’, niteleyicilerle de ‘pekiştirme (yeğinlik)’ anlamları oluşturmak için kullanılmaktadır.

14. Soru

Gerioluşum ne anlama gelmektedir?

Cevap

Gerioluşum, tabanı türevden büyük olan sözcük yapma sürecidir.

15. Soru

Kısaltma ne anlama gelmektedir?

Cevap

Sözcük kısaltma süreçlerinden olan kırpma ve başlık kısaltma çok heceli sözcüklerin, ekonomi amacıyla teke indirgenmesi olarak tanımlanır. Bunlar yeni sözlükbirim türetmediklerinden girdi ve çıktıları aynı anlamsal ve ulamsal içeriğe sahiptir.

16. Soru

Karma sözcükler nasıl oluşmaktadırlar?

Cevap

Bir başka kısaltma türü olarak karma sürecinin çıktıları olan sözcükler, genellikle iki sözcükten birincisinin ilk ve ikincisinin son parçalarının bir araya getirilmesiyle oluşturulurlar.

17. Soru

Birleştirme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Bileştirme, bağımsız anlamları olan sözcükleri ortak bir anlama katkı sağlamak amacıyla bir araya getiren sözcük yapma sürecidir. Çıktıları bileşik sözcük adını alır.

18. Soru

Baş ne anlama gelmektedir?

Cevap

Baş, bir bileşiğin hakkında bilgi verdiği ögedir. Başın sözcük türü bütünün sözcük türüyle uyumludur.

19. Soru

Bileşikler ne anlama gelmektedir?

Cevap

Bileşikler, yalnızca baş ögesinin dilbilgisel kimliği olan ve niteleyiciler ya da çekim ulamlarıyla ayrılamayan ve tek sözcük vurgusuyla sesletilen iki ya da daha fazla bağımsız biçimden oluşur.

20. Soru

İçmerkezli bileşikler ne anlama gelmektedir?

Cevap

İçmerkezli bileşikler baş ögesi içeren ve anlamları birleşimsel olan bileşiklerdir. Büyükanne gibi akciğer ve karaağaç bileşikleri de iç merkezlidir; çünkü anlamlarını ve sözlüksel ulamlarını belirleyen bir başları vardır. Büyükanne anneden, akciğer ciğerden, karaağaç ağaçtan söz eder. Bunların hepsi de birer ad olduğuna göre oluşturdukları bileşikler de addır.

21. Soru

Dışmerkezli bileşikler ne anlama gelmektedir?

Cevap

Dışmerkezli bileşikler başın bir alt türünü göstermeyen bileşiklerdir ve anlamları geçirimsizdir. Anlamları ya da sözlüksel ulamları baş ögesine bağlı olarak belirlenemeyen bileşikler dışmerkezlidir. 

22. Soru

Geçirimli sözcükler ne anlama gelmektedir?

Cevap

Geçirimli sözcükler, anlamları kendilerini oluşturan parçaların anlamlarıyla ilişkilendirilebilen sözcüklerdir. Geçirimsiz sözcüklerde ise böyle bir ilişkilendirme bulunamaz. İçmerkezli bileşikler başın bir alt türünü gösterirler ve anlamları birleşimseldir.

23. Soru

Ödünçleme ne anlama gelmektedir?

Cevap

Diller arasında kopyalama biçiminde gerçekleşen alıntılama süreci, dilbilimde ödünçleme olarak adlandırılmaktadır. Kuralcı yaklaşımda katı eleştirilere maruz kalan bu durum, aslında bütün dillerin evrilirken içinden geçtiği doğal bir süreç olarak kabul edilir.

24. Soru

Ödünçleme çeviri ne anlama gelmektedir?

Cevap

Diller arası sözcük alışverişi ödünçlemeli çeviri şeklinde de gerçekleşir. Bu durumda, sözcükleri kaynak dilden alıcı dile olduğu gibi aktarmak yerine anadilde birebir çevirisi yapılır: İngilizce natural gas › doğal gaz, dish antenna › çanak anten, information society › bilgi toplumu; Almanca das Kabel-fensehen › kablolu televizyon, Fernsteuerung › uzaktan kumanda, Satelliten-programm › uydu yayını

0
mutlu
Mutlu
0
_zg_n
Üzgün
0
sinirli
Sinirli
0
_a_rm_
Şaşırmış
0
vir_sl_
Virüslü

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Giriş Yap

Giriş Yap

AÖF Ders Notları ve Açıköğretim Sistemi ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!